Özbekistan’ın Güvenlik Sorunları ve Dış Politikası

Şubat 2016 - Yıl 105 - Sayı 342

        ÖZBEKİSTAN’IN GÜVENLİK SORUNLARI VE DIŞ POLİTİKASI

        Dünyadaki güvenlik sorunlarının söz konusu olduğu bölgelerden biri de Türkistan’dır. Bölgedeki güvenlik sorunları bölge içi ve bölge dışı olarak ikiye ayırabiliriz. Ancak bunların ilki doğrudan diğeri ise dolaylı olarak Sovyetler Birliği’nin mirasıdır. Orta Asya Türk Cumhuriyetleri arasındaki en büyük sorun Sovyetler Birliği’nin ilk dönemlerinde bölgede uyguladığı uluslaşma sürecindeki sınır paylaşımıdır. İkincisi, Afganistan’dan gelen radikal İslam tehdididir. Buna en büyük altyapıyı hazırlayan Sovyetlerin Afganistan işgali ve bu işgale karşı ABD’nin müttefikleriyle birlikte radikal hareketleri desteklemesidir. Sovyetlerin Afganistan’dan çekilmesi ve ardından da yıkılması, ABD’nin de Afganistan direnişçilerine verdiği desteği geri çekmesinin ardından, Pakistan’ın Afganistan üzerinden etkisini artırma çabası, var olan sorunu daha da derinleşmesine neden oldu. Hem bölge Orta Asya ülkelerinin tamamı hem de güneyde Afganistan ile sınırı olan Özbekistan, bu sorunlardan doğrudan etkilenmektedir. Bu değerlendirmemizde de Özbekistan’ın güvenlik algısı ve bu yönde izlediği dış politikayı ele alacağız.

        Özbekistan’ın Komşularla Olan Güvenlik Sorunları

        Özbekistan, komşuları olan Kırgızistan ve Tacikistan’la bir takım güvenlik sorunları yaşamaktadır. Bunlardan biri sınır sorunlarıdır diğeri ise su sorunlarıdır.

        Özbekistan, Tacikistan’la paylaştığı 1.000 kilometrelik sınırın belirlenmemiş % 20’isi, Kırgızistan’la paylaştığı 1.378 kilometre sınırın 371 kilometresi yani % 27’sinde tartışma yaşanmaktır. Özbekistan ile Tacikistan arasında sınır sorunlarının çözümü yönünde görüşmeler gerçekleşmiş olsa da kayda değer bir ilerleme sağlanamamıştır. Aynı şey Kırgızistan için de geçerlidir. Yaşanan sınır ihlalleri nedeniyle taraflar arasında zaman zaman silahlı çatışmalar meydana gelmektedir. Özbekistan’ın tartışmalı bölgelerde tek taraflı tel/çit çekmesi ve sınır belirlemesi komşu ülkelerin tepkisine neden olmakta, Özbekistan’a karşı Rusya’yla daha da yakınlaşmaktadır. Sınırı kapatan Özbekistan hem Tacikistan hem de Kırgızistan’ın ekonomilerini olumsuz etkilemektedir. Bu da Özbekistan’a olan güveni daha da azaltmakta ve Özbekistan’ı yalnızlaştırmaktadır.

        Kırgızistan ve Tacikistan gibi yukarı kıyıdaş ülkelerin sınır aşan Sırderya ve Amuderya nehirleri üzerinde barajlar inşa etme girişimlerini, Özbekistan savaş nedeni saymaktadır. Özbekistan, Tacikistan’ın Amuderya üzerinde Rogun barajını inşa etmesi durumunda, yıllık 600 milyon dolar kaybedeceğini, bunun yanında su yetersizliği nedeniyle tarım alanlarındaki yaşanacak kayıpların GSMH’sında yıllık % 2’sine mal olacağını ileri sürmektedir. Duşanbe’nin, aynı zamanda ekolojik sorunlara neden olacağını belirtmektedir. Özbekistan’ın Tacikistan’ın baraj projesini engellemek için öne sürdüğü iddialar, benzeri şekilde Sırderya üzerinde Kambarata-1 ve Kambarata-2 gibi baraj inşalarına başlamış olan Kırgızistan için de geçerlidir.

        Diğer yandan Kırgızistan ve Tacikistan’ın bu baraj projelerini tamamlaması durumunda, Taşkent üzerinde siyasi etki yapma gücüne sahip olacaktır. Bunu engellemek için Taşkent, Kırgızistan’a doğalgaz ihracatını durdurarak baskı yapmakta, Tacikistan’a ise, ihraç ettiği hem doğalgaz ve elektriği keserek hem de Özbekistan üzerinde gerçekleştirdiği ticaret yollarını kapatarak bu amaca ulaşmaya çalışmaktadır.

        Özbekistan’ın Bölge Dışı Güvenlik Tehdidi

        Tamamen olmasa da Afganistan’dan önemli derecede kuvvetlerini geri çeken ABD, ülkedeki güç dengesini Taliban ve diğer radikal terör örgütlerinin lehine değiştirmiştir. Bu çekilme Afganistan ulusal güçlerinin ve güvenlik birimlerinin direnme gücünü daha da zayıflatacaktır, dolayısıyla Taliban’a karşı başarılı olma şansları da azalacaktır. Bu durum ise Özbekistan’ın Afganistan’dan kaynaklanan güvenlik endişesinin de artmasına neden oldu. Güçlü bir radikal İslami muhalefete sahip olan Özbekistan, Afganistan kaynaklı dış tehditleri dış ortaklarıyla çözmeye çalışmaktır. Başta ABD, Rusya ve Çin olmak üzere, son yıllara kadar Almanya’yla yakın ortaklıklar kurmuştur. Özbekistan’ın bu tür çok yönlü dış politikası, ABD ile Rusya’nın ülke üzerinde etkisini artırmak için rekabet mücadelesine girişmesinin de önünü açmıştır.

        Afganistan’dan çekilme kararı alan ABD, Özbekistan’ın bölgedeki müttefiki olması için tekrar bir fırsat yaratmıştır. Bu ortaklıkla beraber ABD’nin Özbekistan’a tekrar silah yardımı yapma kararı alması, Özbekistan’ın bölgedeki konumunu farklı bir boyuta taşımıştır. ABD’den elde edilen silahlarla Özbekistan, Afganistan’dan gelebilecek radikal terör örgütlerin tehdidine karşı sınırlarını daha da güçlendirmiştir. Komşularına karşı daha avantajlı konuma gelen Özbekistan, KGAÖ’den ayrılarak Rusya’nın bölgedeki hegemonyasına karşı koyabilmesine de olanak sağlamıştır. Moskova’yla ilişkilerini tamamen koparmayan Taşkent, Moskova’nın inşa ettiği uluslararası örgütlerin kendi egemenliğine tehdit olarak gördüğünden dolayı ikili ilişkiler üzerinde işbirliğini sürdürmeyi tercih etmektedir. 

        Sonuç

        Günümüzde Özbekistan’ın karşılaştığı güvenlik sorunları ülkenin dış politikasını şekillenmesine neden olmaktadır. Tarihin miras bıraktığı komşularla olan sorunlarıyla beraber, yine büyük güçlerin mücadelesinden kaynaklı güvenlik sorunları Özbekistan’ın içlerine kadar uzanmaktadır. Bu güvenlik sorunları komşularına karşı bazen daha baskıcı tavır sergilemesine neden olmakta ve dış kaynaklı sorunların çözümü için büyük güçlerle ittifak ilişkisi içerisine girmektedir. Bazen Moskova’yla yakınlaşırken, bazen de Rusya’nın bölgedeki artan etkisini sınırlamak için de ABD’yle yakınlaşmaktadır. Bölge dışı güçlerin ülke üzerindeki rekabet dozunu düşürmek için ise, bazen Şanghay İşbirliği Örgütü üzerinden bazen de enerji alanında yapılan ikili anlaşmalar üzerinde Çin’le ortaklığını artırmaya gitmektedir. Her halükârda hem bölge ülkelerine karşı gücünü artırmak ve bunların siyasi tercihlerini etkilemek hem de tek başına baş edemeyeceği uluslararası güvenlik sorunlarına karşı büyük güçlerin desteğini artırmaya çalışmaktadır.


Türk Yurdu Şubat 2016
Türk Yurdu Şubat 2016
Şubat 2016 - Yıl 105 - Sayı 342

Basılı: 10 TL

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele