Aşk-ı Memnu

Kasım 2009 - Yıl 98 - Sayı 267

        Haftalardan beri yayımlanan Aşk-ı Memnu adlı dizi, geniş bir kitle tarafından izleniyor. Aşk-ı Memnu’nun yazarının Halit Ziya olduğu her hafta dizi biterken anons ediliyor ve ne yazık ki bu isim yanlış telaffuz ediliyor; uzun olarak söylenmesi gereken ilk hece ünlüsü kısa olarak söyleniyor.  Pek çok kişiyi ekrana bağlayan bu dizinin olumsuz etkilerinden birisi de işte bu yanlış telaffuzun yayılmasına yol açmasıdır.

         

        Türkiye Türkçesinin ünlüleri normal uzunlukta ünlülerdir ve Türkçe kökenli kelimelerde uzun ünlü yoktur. Ancak, Türkçede Arapça ve Farsçadan alınan kelimelerde uzun ünlüler vardır. Uzun ünlüler, Türkçedeki normal süreli ünlülerden daha uzun söylenen ünlülerdir. Halit kelimesinde de ilk hecede yer alan a ünlüsünün uzun söylenmesi gerekir. Dizinin sonunda ilk hece ünlüsü kısa söylenen halit kelimesi, su ve yol hakkı gibi arazinin hukukunda müşarik olan kimse anlamına gelen hukuki bir terimdir. İlk hecesi uzun söylenmesi gereken Halit kelimesi ise Arapça Hâlid kelimesinden gelir. Eğer bu kelimenin ilk hece ünlüsü uzun telaffuz edilmezse kelime, yukarıdaki hukuki terimle karışmış olur. Bu karışmayı engellemek için Halit kelimesinin, Ha:lit şeklinde ilk hecesi uzun olarak telaffuz edilmesi gerekir.

         

        İmlamızda, önceleri böyle uzun telaffuz edilmeleri gereken kelimeler düzeltme işareti (şapka) ile gösterilirdi. Fakat bu işaret aynı zamanda Arapça ve Farsçadan dilimize giren ve ince söylenmesi gereken g, k, l ünsüzlerinden sonra da konurdu: dergâh, gâvur; dükkân, hikâye, Lâle, Nalân. Zamanla bu işaretin uzunluk ve incelik gösterme işlevi karışmaya başladı, yani uzun söylenmesi gereken ünlüler inceltilmeye başlandı. Daha sonra bu işaret, uzunluğu belirtmek üzere sadece yazılışları bir, anlamları ve okunuşları ayrı olan kelimeleri ayırt etmek için, okunuşları uzun olan ünlülerin üzerine konmaya başlandı: adem (yokluk) – âdem (insan), alem (bayrak) – âlem (dünya), hal (pazar yeri) – hâl (durum). Bunların dışında uzun telaffuz edilmesi gereken ünlülerin üzerine düzeltme (şapka) işaretinin konmaması, toplumumuzda uzun telaffuz edilmesi gereken pek çok kelimenin yanlış olarak kısa telaffuz edilmesine yol açtı. İşte Halit kelimesi de bu tür yanlış telaffuz edilen kelimelerdendir.

         

        Asıl sorun, uzun veya kısa telaffuz edilmesi gereken kelimeler için nereye bakmamız gerektiğidir. Yazım (İmla) Kılavuzu, esas olarak kelimelerin nasıl yazıldığını gösteren bir başvuru kaynağıdır. Bu sebeple bu esere bakıp kelimelerin uzun veya kısa telaffuz edilip edilmemesi ile ilgili bilgi almak mümkün değildir. Eserde, düzeltme işareti ile gösterilen kelimeler vardır, ama unutulmamalıdır ki bu işaretlerin bir kısmı kelimelerin ince okunması için konmuştur. Asıl olarak Türkçe Sözlük, Arapça ve Farsçadan dilimize geçen kelimelerin telaffuzunda bize yardımcı olur. Sözlük’te uzun telaffuz edilmesi gereken heceler iki nokta (:) ile gösterilmiştir: ayal (aya:l), bazı (ba:zı), cevap (-va:bı), din (di:ni), ferace (fera:ce), hayvanat (hayva:na:t), malul (ma:lûl), mevki (mevki:), niyaz (niya:z), padişah (pa:dişah). Yukarıdaki örneklerde iki noktadan önceki heceler uzun okunmalıdır. Eğer, elimizin altında internet varsa www.tdk.gov.tr adresine girerek oradaki Sesli Türkçe Sözlük’ten bir kelimenin telaffuzunu duymak da mümkündür. Telaffuzunda şüphe ettiğimiz bir kelimenin doğru şeklini kaynaklara giderek bulmaya çalışalım.      

             

             


Türk Yurdu Kasım 2009
Türk Yurdu Kasım 2009
Kasım 2009 - Yıl 98 - Sayı 267

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele