Türk Macar İlişkileri Araştırmaları Denilince

Ekim 2015 - Yıl 104 - Sayı 338

         

        Dünya tarihinde, her milletin/devletin daimi dostları ve düşmanları olmuştur. Bu, yadırganmaz, inkâr edilmez bir tarihî gerçekliktir. Genellikle, daimi düşmanlar sınır boylarında, dostlar ise uzak topraklarda, bölgelerde görülür.

         

        Macarlar, tarih boyunca Türklere sempatik gelen; dostluğu istenen milletlerin başında gelir denilebilir. Batı Hun hükümdarı Atilla, Macarlarla ilişkilerimizin önderlerindendir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde Mohaç Zaferi’yle (1526) başlayan ve 1699 Karlofça Antlaşması’na kadar süren yaklaşık 150 yıllık Osmanlı hâkimiyeti sırasında yaşanan olumsuz olaylar, olumlulardan daha azdır. Dünya bilim tarihinde ilk Türkoloji Kürsüsü’nün 1860 yılında Macaristan’da açılmış olmasının temelinde 150 yıllık dönemin bıraktığı olumlu izlenimler yatar. Aslında, Macaristan’da Türkolojinin temelleri 1830’lu yıllarda János Repiczki tarafından atılmıştır. Bu tarihten başlayarak birçok Macar Türkolog/Türklük Bilimci Türk tarihi ve kültürüyle ilgilenmiş yüzlerce değerli kitap, makale ortaya koymuşlardır. Macar Türkologlar içinde; Antal Reguly (1819-1858), Ármin Vámbéry (1832-1913), Bernát Munkácsi (1860-1937), Gábor Bálint (1844-1913), György Almássy (1867-1933), György Hazai (1932…..),  Gyula Németh (1890-1976), Gyula Moravcsık (1892-1972), Endre Deskó (1816-1874), János Repiczky (1817-1855), János Eckmann (1905-1971), József Thúry (1861-1906), József Budenz (1836-1892), István Mándoky Kongur (1944-1992), Ignác Kúnos (1860-1945), István Vásáry (1945…), Lajos Ligeti (1902-1987), Lajos Fekete (1891-1969), László Rásonyi (1899-1984), Tibor Halasi-Kun (1914-1991), Zoltán Gombocz (1877-1935), Vilmos Pröhle (1871-1946), ve Zsuzsa Kakuk (1925-…) Türkiye’de en tanınanlarıdır. Béla Bartók (1881-1945) ise Türk halk türküleri derlemeleriyle bilinir. Ignác Kúnos (1860-1945) da halk edebiyatı derlemeleriyle tanınmıştır.

         

        Türkiye’nin önemli Türkologlarından Prof. Dr. Hasan Eren ve Dr. Hâmit Zübeyir Koşay, Macaristan’daki Türkoloji öğretiminden yararlanmışlardır.

         

        Yakın dönemde, Türk Macar ilişkilerini tarihî, siyasi ve kültürel yönleriyle araştırıp yayımlayan Türkologlardan biri de Edit Tasnádi’dir. Bayan Tasnádi hem Türkolog hem de çevirmendir. 1942 yılında doğdu. Budapeşte’deki ELTE Üniversitesi Edebiyat Fakültesinde Macar Dili ve Edebiyatı, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümlerini bitirdi (1967). İki yıllık Gazetecilik Yüksekokulu’ndan da diploma alarak (1970) basın yayın hayatına atıldı. Uzun yıllar Macar Radyosu Türkçe Yayınlar Bölümü’nde çalıştı. 1993-1997 yılları arasında Ankara Üniversitesi DTCF Hungaroloji Bölümü’nde ders verdi. Macaristan’a dönüşünde Macar Radyosundaki görevini sürdürdü (1997-2005), emekliye ayrıldı. ELTE Üniversitesi Türkoloji Bölümü’nde ders verdi. Üniversite ve Macar Radyosundaki görevlerinin yanı sıra çevirmenlik yaptı. Türkçeden Macarcaya, Macarcadan Türkçeye başarılı çevirileriyle tanındı. Eserlerini Macarcaya çevirdiği Türk şair ve yazarlarından bir bölümü; Nazım Hikmet, Yaşar Kemal, Tarık Buğra, Orhan Pamuk, Fakir Baykurt, Bekir Yıldız, Turan Oflazoğlu, Orhan Asena, İlber Ortaylı, Bilal N. Şimşir, İhsan Oktay Anar, Perihan Mağden, İskender Pala, Oya Baydar, İsmail Uyaroğlu ve Melek Çolak’tır. Macarcadan Türkçeye ise Ignác Kúnos, Kelemen Mikes, Miklós Radnóti ve Atilla Józef’in bazı kitaplarıyla pek çok Macar şairinin şiirini çevirmiştir. Hâlen Orhan Pamuk’un son romanını (Kafamda Bir Tuhaflık) Macarcaya çevirdiğini söyledi.

         

        Tasnádi’nin bize göre en önemli hizmeti, Türk Macar kültürel ilişkileriyle ilgili araştırmalarıdır. 26 Kasım 2012 tarihinde 70. yaş gününü kutlayan Tasnádi için Türkiye’deki dostları bir armağan kitap hazırlayıp bu konuda makale ve bildirilerinden bir bölümünü yayımladılar. Dr. Abdulkadir Atıcı’nın editörlüğünü yaptığı kitabın künyesi şudur:

         

        Edit Tasnádi, Türk Macar İlişkileri Üzerine Seçme Yazılar, bs. haz. Abdulkadir Atıcı, Ankara 2013, 348 s., Edirne Paradigma Yayınları.

         

        Kitapta; Tasnádi’nin hayat hikâyesi (s. 1), Tasnádi ile Röportaj (s. 2-13), yayın listesi (s. 14-46) verildikten sonra Seçme Yayınlar başlığı altında (s. 47-342) 33 makale ve bildiri bir araya getirilmiştir. Bu makale ve bildirilerden bir bölümünün sadece başlıklarına göz attığımızda onun Türk kültürüne, Türklük bilimine ne derece önemli hizmetlerde bulunduğunu hemen anlarız:

         

  • Macar Şair Bálint Balassi’nin “Türk” Şiirleri
  • Macaristan’daki Mevlânâ
  • Kelemen Mikes’in Türkiye Mektupları’nda Tarih ve Mekân
  • Macar Medyasında Atatürk İmajı
  • Béla Bortók ve Türkiye Halk Türküleri Derlemeleri
  • Macar Radyosunun Arşivinde Türk Tarihi
  • Kıbrıs Türkçesi ile Macarcanın İncileri: Atasözleri ve Deyimlerimize Dair
  • Anadolu Gezgini Ignác Kúnos
  • Macaristan’daki Nasreddin Hoca Olgusu
  • Nasreddin Hoca’nın Macaristan Serüveni
  • Béla Bortók ile Gyula Németh’in Mektuplaşmaları
  • Macar Balázs Orban’ın Gözüyle 19. Yüzyıl Türk Folkloru
  • Avrupa Kültür Başkenti Pécs ile İstanbul’un Ortak Etkinliklerinden Birkaçı
  • Macarların Gözüyle Osmanlı Yemek Kültürü
  • Çağdaş Türk Edebiyatı Macaristan’da
  • Prof. Dr. Rásonyi ile Röportaj
  • Tarih Boyunca Türk Kültüründe Macar Simalar
  • 18-19. Yüzyılda Türk Kültüründe Macar Mülteciler
  • Macarların Gözüyle Osmanlı’da Sağlık
  • Macaristan’daki Yunus Emre
  • Türk ve Macarların İnsan Vücuduna Bakışındaki Benzerliklere Dair

         

        Tasnádi’nin yazılarından Türk Macar ilişkilerinden önemli roller üstlenen Macar şahsiyetlerle ilgili değerli bilgiler öğreniyoruz. İki millet arasında dostluk, bilim, sanat köprüsü kuran söz konusu Macar şahsiyetlerden bir kısmını, Tasnádi’nin hatırlatması çerçevesinde okuyucuyla paylaşmakta yarar görüyoruz.

         

  •  İstanbul’un fethinde görev alıp dev topları yapan Macar Demirci Orbán/Urban (ö. 1453)
  • Şair Bálint Balassi (1544-1594)
  • Matbaayı Türkiye’ye getiren Macar devşirme İbrahim Müteferrika (1670-1745)
  • Tarihçi, Macar devşirmesi İbrahim Peçevî (1572-1650 ? )
  • Hürriyet Savaşçısı, Kahramanı İmre Thököly (1657-1705)
  • Hürriyet Savaşçısı, Kahramanı İlona Zrínyi (1664-1703)
  • Hürriyet Savaşçısı, Kahramanı II. Ferenc Rákóczi (1676-1735) [Tekirdağ’ın misafiri]
  • Hürriyet Savaşçısı, Kahramanı Lajos Kossuth (1802-1894) [Kütahya’nın misafiri]
  • Yazar Kelemen Mikes (1690-1761)
  • Topçu Subayı Baron Ferenc Tóth (1733-1793)
  • İstanbul İtfaiyesini kuran Kont Ödön Széchenyi (1893-1922)
  • Adolf Farkas, Macar Özgürlük Savaşı’nın yenilgisinden sonra (1849) Osmanlı İmparatorluğu’na mülteci olarak gelip Macar Osman Paşa adıyla Harbiye’de uzun yıllar hocalık yaptı, Şair Nigâr Hanım’ın babasıydı (1823-1898). Besteci ve ressamdı. Kızının ifadesine göre sekiz dil bilirdi.
  • Osmanlı Paşası György Kmetty/İsmail Paşa (1813-1865)
  • Osmanlı Paşası Karl Hammerschmidt/Ömer Paşa (1780-1874). Hilâl-i Ahmer’in kurucularından
  • Türk Meteoroloji Teşkilatını kuran Antal Réthly (1879-1975)
  • Türk halk türküleri derleyicisi, besteci Béla Bartók (1881-1945)
  • Türkiye Cumhuriyeti Ordusunda Bir Macar Generali Albert Bartha (1877-1960)

         

        Edit Tasnádi ile son olarak 5-7 Temmuz 2015 tarihleri arasında Konya Akşehir’de düzenlenen Uluslararası Nasreddin Hoca Sempozyumu’nda karşılaştık. Bu defa, Türkiye’ye “Nasreddin Hoca’nın Macaristan’daki Dünü ve Bugünü” başlıklı bildirisini sunmak üzere gelmişti. Yazımızda ele aldığım kitabını bu toplantıda takdim etti. Umarım, 75. yaş yıl dönümü için de Türkiye’de böyle bir kitap hazırlanıp yayımlanır, daha güzel basılır… 


Türk Yurdu Ekim 2015
Türk Yurdu Ekim 2015
Ekim 2015 - Yıl 104 - Sayı 338

Basılı: 10 TL

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele