Azerbaycan’da Aşurovlar Ailesi Tarihi

Ekim 2015 - Yıl 104 - Sayı 338

         

        2014 yılının sonlarında Azerbaycan Bakı’da Adalet Tahirzade’nin “Aşurovlar Soyunun Senedli Tarihi” isimli eseri gün yüzüne çıktı.

         

        Prof. Dr. Adalet Tahirzade, Bakı Avrasya Üniversitesi öğretim üyesi, İlimler Akademisi Fuzuli adına El yazmalar Enstitüsü mensubu, dilci bir âlimdir. Doğruları yazmaktan çekinmeyen, ikbal kapılarının kapanmasından rahatsız olmayan Türkçü bir aydındır. Azerbaycan’da ki Sovyet yönetiminin son günlerinden itibaren Elçibey’in yakınında bulunmuş, matbuat müşavirliğini yapmış, bağımsızlık mücadelesinin salnamesini neşretmiştir. Maarif Bakan Yardımcılığı görevinde iken komünist zihniyetten arındırılmış yeni ders programlarının hazırlanarak buna uygun kitapların basılmasına nezaret etmiştir. Elçibey’den sonra faal siyasi hayattan ayrılmış, mesaisini ilmi araştırmalara hasretmiştir. Türk ve Rus kaynaklarına hâkim, Rus ve Gürcü arşivlerinde araştırmalar yapan bir ilim adamıdır. Sovyetlerin dağılması sürecinde Azerbaycan’da Millî Tehlikesizlik Nazırlığı (eski KGB) arşivlerinde çalışma imkânı bularak, Stalin’in tasfiye ettiği, isimleri unutulmuş Azerbaycanlı münevverlerin biyografi bilgileriyle ilgili vesikaları toplamıştır. 1918-1920 yıllarında hüküm süren Cumhuriyetin harice tahsile gönderdiği talebelerle ilgili arşiv belgelerine dayanan hacimli bir eseri bugünlerde İstanbul’da basılmaktadır. Kaynaklarını topladığı 1918-1920 yılları Parlamento tarihi ile ilgili araştırmasını kısa zamanda tamamlamayı düşünmektedir. Azerbaycanlı öğrencilerin Çarlık döneminde muhtelif Rus üniversitelerinde yüksek tahsil yapan Azerbaycanlı öğrencilerle ilgili müşterek bir çalışma ile yazılması düşünülen hacimli bir eserin kaynaklarını toplamıştır.

         

        Arşivlerdeki çalışmaları sırasında derlediği vesikaları, yoğun çalışmaları arasında fırsat buldukça müstakil kitaplar hâlinde neşretmektedir. Bunlardan biri de önemli hizmetleri ile Azerbaycan tarihinde mühim bir yer işgal eden Aşurovlar ailesinin 300 yıllık tarihine ait bir eserdir. Azerbaycan parlamento tarihi hakkındaki araştırmaları sırasında bu soydan gelen Ağa Aşurov ile alakalanması ailenin bütünü hak kında müstakil bir eser ortaya çıkmasına vesile olmuştur. Tahirzade, bu araştırmasının malzemesini Azerbaycan, Ukrayna, Rusya ve aile fertlerinin özel arşivlerinden, Çarlık, cumhuriyet, Sovyet ve bağımsızlık dönemleri matbuatının taranmasından toplamıştır.

         

        Aşurovlar ailesi fertlerinden Çarlık döneminde günlük sosyal hayatta son derece önemli konumu bulunan şehir meclislerinde 5 üye, cumhuriyet parlamentosunda 1 milletvekili ve ilk bağımsız devlet dönemi hükümetlerinde görev yapan bir bakan çıkmıştır.  

         

        Esere önsözü İlimler Akademisi üyesi, tarihçi Yakup Mahmudov yazmıştır. Müellif kısa giriş yazısında e serin meydana geliş sürecini anlatmış, yardımlarını gördüğü kurum ve kişilerin isimlerini zikretmiştir. ‘Kökler’ başlığını taşıyan birinci bölümde ailenin soy kütüğünü çarlık yönetiminin Azerbaycan’ı işgal et tikten sonra hazırlattığı Osmanlı devletindeki “Temettuat Defterleri”nin benzeri olan “Eyal (aile) Defterleri”ni esas alarak ortaya çıkarmıştır. Ailenin bu defterlerde tespit edilen mensuplarının isimleri, devle te ödedikleri vergilerin miktarı, meslekleri, doğum ve ölüm tarihleri ile birlikte kronolojik sırayla aktarılmıştır.

         

        Rusya Müslümanlarının 1906 yılında Nijni Novgorod şehrinde düzenledikleri III. Kurultayına aileden Ali İskender Aşurov iştirak etmiştir. Bu kurultayın başkanlık divanında Ali Merdan Topçubaşı, İsmail Gaspıralı, Abdürreşit İbrahim, Sait Giray Alkin gibi tanınmış, Çarlık Rusyası’nda yaşayan muhtelif Türk uruglarının siyasi önderleri görev almışlardır. Kaynaklara dayanılarak aile fertlerinin 1886 tarihinden itibaren Bakı Şehir Meclisi’ne üye seçildikleri tespit edilmiştir. Aileden yetişen üç kişi aynı dönemde şehir meclisi üyesi olmuşlardır. Aileden yetişen fertlerin iktisadi hayatta kazandıkları başarıya paralel olarak cemiyet hayatında da öne çıktıkları, 1910 yılında Petersburg’da yapılacak cami inşaatına yüksek meblağda bağış yaptıkları günlük matbuata yansımıştır.

         

        Eserin ikinci bölümü “Hacı Aslan Aşurov”a hasredilmiştir. Bölümde Hacı Aslan Aşurov’dan gelen fertler hakkında geniş malumat verilmiştir. Ona, ticari hayattaki başarılarından dolayı çarlık yönetimi tarafından 1876 tarihinde “I. Gildiya Tacir” imtiyazı verilmiştir. Bu imtiyaz, dönemin toplum hayatında kişiye önemli ayrıcalıklar sağlayan bir haktır. Zengin ve hayırsever Hacı Zeynelabidin Tagıyev’in bu imtiyaza ondan altı yıl sonra nail olması Aşurov’un statüsü açısından önemli bir göstergedir. Bakı şehrinde imaretleri bulunuyordu. “Aşurov Kardeşler” isimli ticarethanesi, Petrol yatakları, dükkân ve hamamları, değirmenleri, Pirşağı’da bahçesi vardı. Saratov şehrinde de toprakları ve değirmenleri mevcuttu. Gemiciliğin ve tersane hizmetlerinin gelişmesinde katkıları bulunuyordu. Şahsına ait beş buharlı, beş yelkenli gemi ile üç şilebe sahipti. Gemiler petrol, pamuk, şeker ve pirinç taşıyorlardı. Bakı şehir idaresinden tersane ve mallarını indireceği iskele yapmak üzere Hazar kıyısında toprak kiralayarak mükemmel tesisler kurmuştur.

         

        Hacı Aslan Aşurov, zenginliği ve hayırseverliği yanında içinden çıktığı Azerbaycanlıları Rusların desteklediği Ermenilerin toplu katliamından koruyacak tedbirleri almakta tereddüt etmemiştir. Bu teşebbüsü ile Ermenilerin düşmanlığını kazanmış, aile servetinin giderek küçülmesinin başlangıcı olmuştur.

         

        Üçüncü bölüm, Aşurovlar soyunun en görkemli üyelerinden “Ağa Aşurov”a ayrılmıştır. İlk müstakil Azerbaycan Devleti’nin kurucularındandır. İlk ve orta tahsilini Bakı’da yapmış, Almanya’da elektro-teknik sahasında mühendislik okumuş, 1910’da ülkesine dönmüştür. Hariçte aldığı diplomanın Rusya’da denkliği bulunmadığından Harkov Teknoloji Enstitüsü’ne yazılarak buradan mezun olmuştur. Bakı’ya dönüşünde şehrin elektrik tesisatının döşenmesi ile ilgili işlerde çalışmıştır. Şehir meclisi seçimlerine katılarak başarılı olmuş, belediyenin muhtelif komisyonlarında görev yapmıştır. Eserde bu hizmetleri tafsilatlı biçimde anlatılmıştır.

         

        Bu görevi yanında muhtelif içtimai kurumlarda da çalışmıştır. 1906 yılında Tağıyev’in başkanlığında kurulan Neşr-i Maarif Cemiyeti’nde 1912 tarihinden itibaren muavin olarak işlemiştir. Azerbaycan’da siyasi gelişmeler sonucunda tesis edilen Azerbaycan Millî Şurası’na katılmıştır. Millî Şura’nın, ilk bağım sız devletin kurulduğunu ilan etmesinden sonra, kurulan II. Hükümette Ticaret ve Sanayi ile ilk defa te sis edilen Erzak Bakanlıkları görevlerine getirilmiştir. Müellif Tahirzade, kaynaklara inerek bu bakanlıkların teşkilatlanmasıyla ilgili emirleri tek tek değerlendirmiş ve görevlerin ekseriyetine yerli Türklerin getirilmesine özen gösterildiğine işaret etmiştir. Azerbaycan’da gümrük kurumunun teşkili ile ilgili ilk adımlar onun bakanlığı döneminde atılmıştır. Ağa Aşurov, II. Hükümette bakanlar arasında yapılan değişiklikte Posta-Telgraf Bakanı olmuştur. III. Hükümette kendisine görev verilmemekle birlikte 1919’da Bakı’dan Müsavat Partisi’nden milletvekili seçilmiştir. Eserde milletvekili olarak meclis görüşmelerin de yaptığı konuşmalar kronolojik olarak değerlendirilmiştir. Aşurov’un parlamentodaki belki en büyük hizmeti, Azerbaycan siyasi tarihinde iz bırakacak hareketi; Azerbaycan siyasi tarihinin kara günü 27 Nisan 1920’de mecliste ülkede hâkimiyetin Bolşeviklere verilmesi hususunda yapılan genel görüşmede olumsuz oy kullanan tek milletvekili olmasıdır. Ülkenin komünistleşmesinden sonra Ağa Aşurov ve ailesi hayati tehlike ile karşı karşıya kalmıştı. O Türkiye’ye gitmeyerek bir müddet sonra gizlice Rostov şehrine göçerek bir ölçüde izini kaybettirmiştir. Mühendis olarak çalıştığı bu şehirdeki hayat çizgisi hakkında elde fazla bir bilgi bulunmamaktadır.

         

        Eserin “Budaklar” başlıklı son bölümünde Aşurovlar ailesinin son iki ferdi hakkında malumat verilmiştir. Son kısımda isimler indeksi ve kaynakça bulunmaktadır. Kaliteli kâğıda, bol resim kullanılarak özel bastırılan, muhteva bakımından doyurucu olan eserin Rusçası basılmış olup, İngilizceye tercümesi yapılmaktadır. Bu çalışmasından dolayı yazarı tebrik ediyoruz.

         


Türk Yurdu Ekim 2015
Türk Yurdu Ekim 2015
Ekim 2015 - Yıl 104 - Sayı 338

Basılı: 10 TL

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele