Vocabolario Italiana-Tvrchesco

Mart 2009 - Yıl 98 - Sayı 259

        F. Bernardo da Parigi tarafından 1662 yılında yazılan 2458 sayfalık ‘Vocabolario Italiana-Tvrchesco’ adlı eser, üç ciltlik İtalyanca-Türkçe sözlüktür. Sözlüğün madde başları İtalyancadır. İtalyanca kelimelerin karşısında harekeli Arap harfleri ile yazılmış Türkçe kelimeler yer almaktadır. Türkçe kelimelerin Arapça, Farsça ve diğer dillerdeki eş anlamlıları da aynı maddede yer alır. Bazen bir kelime daha iyi anlaşılması için cümle içinde kullanılır. Türkçe kelimelerin Lâtin harfli karşılıklarının bulunmaması, eseri döneminin diğer metinlerinden biraz da olsa ayırmaktadır.

         

        Yazarın, önsöz kısmında verdiği bilgiye göre eser aslında ruhanî bir amaç için, yani Hıristiyanlık propagandası yapmak için yazılmıştır. Böylece daha fazla İtalyan Türkçe öğrenecek ve Türkler arasında dolaşarak daha kolay Hıristiyanlık propagandası yapabilecektir. Türkçeyi bilmeyenler Türklerin içlerine kapalı ve uygar olmayan bir millet olduğunu öne sürerler. Türkçeyi öğrenenler ise Türklerin dinlemeyi bilen ve yabancılara karşı misafirperver bir görüntü çizdiklerini belirtirler.

         

        Parigi, İstanbul’daki en iyi profesörlerle çalışarak Osmanlı imparatorluğunun kanunlarını incelemiştir. O, sadece günlük dildeki kelimeleri değil aynı zamanda Türklerin yazı dilinde,  edebiyat ve hukuk dilinde kullandıkları kelimeleri de eserine dâhil etmiştir. Parigi, zamanının mektuplarını da incelemiş ve mektup yazanların kendi bölgelerine ait kelimelerine eserinde yer vermiştir. O kelimeler, İstanbul’da çoğu kimse tarafından bilinmemektedir. Macaristan beylerinin kullandıkları Macarca kelimeler, Bosnalı beylerin kullandıkları Boşnakça kelimeler ve Yunan beylerinin kullandıkları Yunanca kelimeler de eserde yer almaktadır. Arapça ve Farsça kelimeler eserde hem orijinal biçimleri ile hem de halkın kullandığı biçimleri ile yer alır. Eserin belki de en önemli özelliği konuşma dilini yansıtmasıdır. Aşağıda kelimelerin hem aslî biçimleri hem de konuşmadaki biçimleri yer almaktadır:

         

        Arapça: ‘aceb / ‘acab (1319), āhmaķ / ahmaķ (228), ‘akl / ‘akıl (204), a‘mā- ā‘mā (16), aşikāre / āşikāre (394), ‘ayān  / ‘ıyān  (394), ‘azel-‘azl (11), ba‘z- ba‘zı (83, 1709), behiyme / behime (127, 257), belā’ / belā (20, 47, 307), bele‘ / bel‘ (211, 735),  buhl / buhul (203), buvum / bum ‘baykuş’ (97); firâġat - ferâġat (3), funduķ / fındıķ (206), ġabn / ġabın (299, 373), ġażrūf / ġarżūf  (354).

         

        Farsça: bāyām / bayām / bādem (104), çorbā / şūrbā (288), derūġ / dürūġ (296), enbān / ānbān (264, 270), firįfden / firįbįden (299), hāne / hānā (302), hırmen- hırmān (78, 1723), įġdiş / igdiş (369), incįr / incir (247, 341), leş / lāş / lāşe (304, 538), licām / likām (286), muştı / müjde (131) , nerim / nerm (114, 116), panbūķ / pambūķ / pamuķ / banbūķlı / bambūķcı (230, 269, 1350), postal / postāl (277), pāpūç / bābūç / pāy pūş (401).

         

        Aynı durum Yunancadan alınmış kelimelerde de görülmektedir: beksimet / beksimat (265), iskemli / eskemli (231), ķadarġa / ķādırġa (227, 231, 336), poyıras, forıyas, poyraz, poyras (154, 275, 996).

         

        Eserde günümüzde kullanılmayan Türkçe kelimeler de vardır: ağrıķ ‘silah’ (222), alçaķlamaķ (194, 211), aldamaķ, aldayıcı (20), arıķlandurmaķ (187), ayaķlamaķ ‘çiğnemek’ (309), bile ‘birlikte’ (184), buğday ekilecek ‘esmer’ (290), buzġala ‘oğlak’ (341), çeşme ‘kızgın demir’ (375), çibdilemek, çimdilemek ‘gagalamak’ (247), düşetmek ‘horlanmak’ (211), düzetmek (21, 56, 182), eyü isteyici ‘iyilik isteyici’ (253), ırlamak ‘türkü söylemek’ (329), ısılık (312), incelenmiş ‘inceltilmiş’ (187), kabak başlık ‘kellik’ (314), kabarak ‘kızamak’ (288), pek başlıķ ‘aklına geleni yapma’ (341), siğirdim ‘koşma’ (202), şimşeklemek (226), uyuķlanmış (40), yaŋşaķ ‘geveze’ (393), yapça yapça (71).

         

         

        Sözlük, alınma kelimeler, eş anlamlılar ve konuşma dili ile ilgili önemli bilgiler içerdiği için özellikle Osmanlı Türkçesi üzerinde çalışan araştırıcıların ellerinden düşürmemeleri gereken bir eserdir. 

         

         

         

                      

         

         


Türk Yurdu Mart 2009
Türk Yurdu Mart 2009
Mart 2009 - Yıl 98 - Sayı 259

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele