“Ahmet Mithat Efendi’nin Romancılığı”na Dair

Mart 2015 - Yıl 104 - Sayı 331

        Ahmet Mithat Efendi’nin Romancılığı, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi öğretim üyelerinden Yrd. Doç. Dr. Şamil Yeşilyurt’un araştırma-inceleme türündeki eseridir. Türk edebiyatının en üretken yazarlarından Ahmet Mithat Efendi’nin hayatı ve sanatına dair bilgilerin yer aldığı ve romancılığına dair bir incelemenin yapıldığı bu eser, 2014’te Akçağ Yayınları’ndan çıkmıştır. İLESAM ve Akçağ Yayınları’nın ortaklaşa düzenlediği “Roman, Hikâye ve İnceleme-Araştırma (Kitap Dosyası-2013) Yarışması”nda“Ahmet Mithat Efendi’nin Romanlarında Yapı ve Tema” isimli incelemesiyle birinci olan Yeşilyurt’un adı geçen bu çalışması, Ahmet Mithat Efendi’nin Romancılığı adı altında kitaplaştırılarak okura sunulmuştur.

        
Türk edebiyatı tarihinde önemli bir yeri olan Ahmet Mithat Efendi, yazar, gazeteci ve yayımcı kimliğiyle döneminin en çok okunan isimlerinden biri olmuştur. “Kitap okuyan bir toplum yaratmak” için âdeta bir yazı makinesi gibi çalışan Ahmet Mithat Efendi; hikâye, roman, tiyatro, hatıra, gezi yazısı, mektup, monografi, araştırma-inceleme, ders kitabı ve çevirileriyle birlikte 68 yıllık hayatına yaşından fazla eser sığdırabilmiş nadir yazarlardandır. Eserleri ve fikirleriyle Tanzimat dönemini ve sonrasını derinden etkileyen Ahmet Mithat Efendi, Türk edebiyatının dününe, bugününe ve yarınına geniş bir yelpaze açmakta; araştırıcılara ise zengin bir malzeme sunmaktadır. Ancak, yazarla ilgili yapılan çalışmalar onun eserlerindeki herhangi bir tematik olguyu ya da teknik bir özelliği saptamaya yöneliktir. Şamil Yeşilyurt’un Ahmet Mithat Efendi’nin Romancılığıise hem muhteva hem de biçim ögelerinin tahlilini yapmak ve böylece Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarındaki estetik değerlere ulaşmak; bu romanların Türk edebiyatındaki işlevsel değerlerini tespit etmek suretiyle benzerlerinden ayrılır. Aynı zamanda Ahmet Mithat Efendi’nin eserleri üzerinde yapılan bu tür metin tahlili çalışmaları, Türk edebiyatı tarihi ve gelişimi için de tamamlayıcı bir özellik taşımaktadır.

        
Ahmet Mithat Efendi’nin 1874-1910 yılları arasında yayımladığı otuz iki romanının incelendiği Ahmet Mithat Efendi’nin Romancılığı, “Önsöz”den ve yazarın hayatıyla sanat görüşlerine yer verilen “Giriş”ten sonra iki ana başlığa ayrılmaktadır. “Ahmet Mithat Efendi’nin Romanlarında Yapı” adını taşıyan ilk bölümde; olay örgüsü, bakış açısı ve anlatıcı, kişiler dünyası, mekân ve zaman alt başlıklarıyla romanlar yapı bakımından incelenirken “Ahmet Mithat Efendi’nin Romanlarında Temalar” adını taşıyan ikinci bölümde yine aynı romanların tematik tahlili yapılmıştır.

        
“Ahmet Mithat Efendi’nin Romanlarında Yapı”yı oluşturan unsurların incelendiği bölüm, kendi içinde tutarlı ve düzenli bir kompozisyonla sunulmuştur. Her bir yapı unsurundan sonra ortaya çıkan sonuçlar maddeler hâlinde özetlenerek yazarın romancılığıyla ilgili somut, net ve sağlam bilgilere ulaşılmıştır.

        
Beş ana başlıktan oluşan birinci bölümün ilk basamağında “olay örgü”süne yer yerilmiştir. Romanların başlangıç ve bitiş durumlarından yola çıkılarak anlatının evreleri incelenmiştir. Devamında ise kesitler, epizotlar, dönüşümler, çatışmalar ve olay örgüsünü oluşturma tarzından hareket edilerek öykünün bölümlenmesi üzerinde durulmuştur. Ahmet Mithat Efendi’nin her bir romanında geçen epizotlar maddeler hâlinde sıralanmış, romanların şablonu çıkarılmıştır. Bu yöntemle hem bir epizot incelemesi yapılmış hem de romanların kurgusuna dairokura önbilgi verilmiştir. Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarında geçen çatışmalardan aşk ve intikam, sadakat ve ihanet, iyilik ve kötülük, ilim ve aşk, Doğu ve Batı medeniyeti, sınıf farklılıkları gibi hem bireysel hem de toplumsal çatışmalar tek tek incelenmiş; bu çatışmalar karşısında yazarın tutumu, savunduğu tezler, çatışmalar üzerinden verdiği mesajlar tespit edilmiş; hangi çatışmanın ne sıklıkla ve ne tür işlevlerle kullanıldığına dikkat çekilmiştir.

        
Sıfır, içsel ve dışsal odaklanmanın yer aldığı “bakış açısı ve anlatıcı” bölümünde özellikle Fransız edebiyat kuramcısı GérardGenette’nin çalışmalarından yararlanılmıştır. Her bölümde olduğu gibi bu bölümde de konuyla ilgili kuramsal bilgiler verildikten sonra Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarında hangi bakış açısının sıklıkla kullanıldığı, hangi anlatıcı türlerine yer verildiği incelenmiştir. Anlatıcının anlatma, yönlendirme, iletişim, doğrulama, ideolojik gibi işlevleri anlatılmış;benöyküsel, içöyküsel, gözlemci ve dışöyküsel anlatıcı türleri hakkında bilgiler verilmiş ve her iki başlıktan sonra romanlar üzerindeki uygulamalara geçilmiştir.

        
Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarında “kişilerin dünyası”na kişilerin özellikleri, kendini tanıtma yöntemleri, meslek gruplarına göre ve milliyetlerine göre kişiler, tipler ve karakterler, kişilerin kıyafetleri vb. gibi alt başlıklardanbakılmıştır. Roman kişilerinin cinsiyetleri, yaşları, meslekleri, ruhsal ve fiziksel özelliklerinin seçimi, yazarın yapıtını oluşturma sürecinde önemli bir adımdır. Ahmet Mithat Efendi’nin kişilerini oluştururken şahıslara birtakım fikirler yüklediği ve amacını bu şekilde gerçekleştirdiği aşikârdır. Öyle ki yazarın bu tutumu kişilerin isminden bile belli olmaktadır. Ahmet Mithat Efendi’nin kişilerine seçtiği isimler, onların karakterlerini ve romanlarındaki fonksiyonlarını yansıtmaktadır. Yeşilyurt’un tespitine göre, “roman boyunca kimlik değiştirmek hiçbir zaman tek başına ele alınmaz. Mutlaka isim değişikliği ile birlikte kullanılır. İsmin değişmesi, kurguda mekânın değişmesine, vakanın farklı bir mecraya doğru ilerlemesine ve kişiliğin de görünürde değişmesine işarettir.”

        
Bir başka inceleme konusu olan “mekân”kısmında Ahmet Mithat’ın romanlarında yer alan ev, taşıt, mağaza, kütüphane gibi kapalı mekânlara; deniz, yol gibi açık mekânlara; Fransa, İtalya, Mısır, Rusya, Amerika, Kafkaslar ve Orta Asya vb. gibi belli başlı ülke, şehir, köy ve kasabalara değinilmiştir. GastonBachelard’ınMekânın Poetikasıadlı eserinden de faydalanılan bu bölümde, yine Bachelard’ın “Mekân peteklerinin binlerce gözünde, zamanı sıkıştırılmış olarak tutar.” sözünden hareketle, zaman ve mekân birlikteliği göz önünde tutulmuştur.İncelemeye göre, Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarındaki mekânlar, kurgu için oldukça önemli olmuş, kişilerin dünyasına ışık tutmuş ve bu yönleriyle genellikle belli bir amaca, yazarın tezine hizmet etmiştir.

        
Öykü ve öyküleme zamanları, mazi koridorları, zamanda ritm ve sosyal zamanların teker teker incelendiği “zaman” alt başlığı, çalışmanın en özgün bölümlerinden biridir. Genette, Forster, Ricceur, Bergson, Arsito gibi düşünür ve yazarların zamana dair fikirleriyle teorik bir zemine oturtulan bu bölüm, Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarındaki uygulamalarla pratiğe dönüşmüştür. Hem kişisel hem de sosyal bir özellik taşıyan zaman, bu bölümde Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarından hareketle ve titizlikle incelenmiştir.

        
“Ahmet Mithat Efendi’nin Romanlarında Temalar” başlıklı bölümde, hemen her meseleden bahsetmeyi kendine görev bilmiş Ahmet Mithat Efendi’nin romanlarındaki belli başlı temalar ele alınmıştır. Eserin bu bölümü, Batılılaşma/medeniyet problemi, esaret/kölelik-hürriyet, evlilik, aşk, eğitim, ölüm/intihar/ cinayet, hırs ve intikam, din, sadakat/ihanet, sınıf farklılıkları, çalışma fikri/şahsi teşebbüs, politika/bürokrasi, verem, istihbarat, kıskançlık, basın/gazetecilik, sanat, para gibi alt başlıklara ayrılmaktadır. Ahmet Mithat Efendi’nin üzerinde en çok durduğu temalar, hangi konuya nasıl yaklaştığı ve bu konuları romanlarında nasıl dile getirdiği örnekler üzerindenanlatılmış ve dönemin hem bireysel hem de sosyal yaşantısına ışık tutulmaya çalışılmıştır.

        
Ahmet Mithat Efendi’nin Romancılığı, zengin kaynakçası ile de dikkati çekmektedir. Yazarın bütün eserlerinin yer aldığı düzenli bir “Ahmet Mithat Efendi Kaynakçası”ndan sonra, birçok eserin tarandığı “Genel Kaynakça”ya da yer verilerek hem Ahmet Mithat Efendi külliyatı hem de bir roman incelemesi için gerekli olan kaynakların dizini oluşturulmuştur. Ahmet Mithat Efendi’nin Romancılığı konu ile ilgili diğer çalışmalara kapılar açacak ve kendinden sonraki çalışmalara örnek olacak niteliktedir. Zamanda iz bırakan bir eser olması temennisiyle…

         


Türk Yurdu Mart 2015
Türk Yurdu Mart 2015
Mart 2015 - Yıl 104 - Sayı 331

Basılı: 10 TL

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele