Sırat-ı Müstakim Mecmuası Bibliyografya ve İndeksi

Mart 2010 - Yıl 99 - Sayı 271

                                                                                                            “Darısı Türk Yurdu’nun başına”

         

         

         Cumhuriyet öncesi Türk basınının olduğu kadar, düşünce, ideoloji ve tartışma hayatının da en önemli dergilerinden biri hiç kuşkusuz, toplamı 25 cildi bulan Sırat-ı Müstakim ve onun devamı sayılabilecek olan Sebilü'r-Reşad mecmuasıdır. Sırat-ı Müstakim II. Meşrutiyet’in ilanından bir gün sonra yayımlanmaya başlanan ve 1912’ye kadar 183 sayı çıkan, dönemin en yüksek düzeyli fikir dergilerinden biridir. Bünyesinde hemen her kesimden aydının fikirlerini ifade imkânı bulduğu derginin önce gelen yazarları arasında daha sonra Türk Yurdu ve Türk Ocakları’nı da kuracaklar arasında bulunanların en başında yer alan Yusuf Akçura, Ahmed Ağaoğlu da yer almıştır. Türk Yurdu’na giden yolun başlangıcı sayılan Türk Derneği’nin ilk nizamnâmesi Sırat-ı Mustakim’de yayımlanmıştır. Bütün bunların yanında Sırat-ı Müstakim, Batının ve modernizmin tahaddisine karşı alternatif mücadelesinin, dolayısıyla da dönemin İslâm düşüncesinin en yüksek düzeydeki temsilcilerinden biri sayılabilir. Bu kısa yazıda Sırat-ı Müstakim’den ziyade bu önemli derginin oldukça mükemmel, kullanışlı ve her bakımdan modern sayılabilecek açıklamalı bibliyografya ve dizinini içeren bir yayın üzerinde durulacaktır.

         

        Bilindiği üzere, özellikle uzun yıllar yayımlanmış olan süreli yayınların içeriklerinden haberdar olmak ve gerektiğinde kullanabilmek için sağlıklı yazı, yazar ve içerik incelemelerinin ve dizinlerinin olması gerekir. Aksi halde söz konusu yayınları takip etmek, içinden bir konuyu, bir yazar ya da yer adını araştırıp, bulup çıkarmak çok uzun zamanlar alacağı gibi, bazen onca uğraşın ve taramanın beyhude olacağı da aşikârdır. Bu sebeple özellikle miadını tamamlamış süreli yayınların kolay bir şekilde günümüz bilgisayar teknolojisinin imkânlarını da kullanarak açıklamalı, kullanışlı dizin ve bibliyografyalarının hazırlanması hayli önemlidir. Bunlardan birini sevinçle ve gıpta ile görüyoruz. Suat Mertoğlu’nun uzun yıllar çalışarak meydana getirdiği ‘Sırat-ı Müstakim Mecmuası, Açıklamalı Fihrist ve Dizin’ başlıklı 2008 Kasımında Klasik Yayınlarınca yayımlanan eseri, adı geçen önemli dergiyi hemen her bakımdan merak edenler ve kullanacak olanlar açısından son derece önemli bir başucu kaynak durumundadır. Üstelik bu yayın şimdiye kadar Türk basın-yayın hayatında görmediğimiz öçlüde modern ve kullanışlı bir yönteme sahiptir. Şimdilik türünün tek ve mükemmel örneğidir. Eser gelişkin bir bilgisayar programı kullanılarak meydana getirilmiştir. Aksi halde işin içinden çıkılması pek mümkün değildi. Ona bu hususiyeti veren nitelikler nelerdir? Bunlara kısaca bakacak olursak:

         

        Eser temel olarak dokuz bölümden oluşmuştur. Birinci bölümde yazar Sırat-ı Müstakim dergisinin biçim ve içerik bakımdan önemi ve özellikleri üzerine kısa bir değerlendirme yapmıştır. Doğrusu bu kadar güzel ve önemli bir yayın için giriş bölümünün oldukça kısa az olduğu söylenilebilir. Zira Sırat-ı Müstakim bundan çok da ha fazlasını hak ediyor. Ancak konu hakkında yazarın Umrân dergisi 2009 Nisan sayısındaki açıklamalarında daha geniş bilgiler bulunmaktadır. Bu bölümün devamında Ahmed Midhat Efendi, Yusuf Akçura ve Rıza Tevfik’in dergi hakkındaki kısa ama önemli yazılarına yer verilmiştir.

         

        II. bölüm 240 sayfalık ‘açıklamalı fihrist dizini’dir. Burada derginin her sayısının başlık klişesi orijinal haliyle verilmiş, çevrim yazısı yapılmıştır. Birinci sayıdan itibaren her yazıya bir numara verilmiş, indeks bu numaraya bağlı olarak oluşturulmuştur. Bir sayıdaki yazı, yazar, yazının konu başlığı, sayı ve sayfa numarası, yazının kısa bir açıklaması ve dergi kapaklarındaki not açıklamalarına yer verilmiştir. Künyesi verilen yazı hakkında açıklamalar da yapılmıştır. Mesela, söz konusu yazının bir dizi mi olduğu, daha sonra kitaplaşıp kitaplaşmadığı, kitaba yapılan tenkitler, Latin harfleriyle yayımlanıp yayımlanmadığı vb. gibi son derece önemli ayrıntılara yer verilmiştir.

         

        III. bölümde, birinci bölümün tersi bir dizinleme yapılmıştır. Makale adları başa alınmış, ardından yazar ve makale numaraları verilmiştir. Sonraki bölümde (IV) ise, yazar, mütercim ve naşir dizini yapılmıştır. Buradan hareketle hangi yazarın ne kadar ve hangi yazıları yazdığını kolayca bulmak mümkün oluyor.

         

        V. Bölümde ise bu güne kadar hiçbir dergi için yapılmayan bir uygulama yapılmış. Bütün dergi taranarak, ‘özel adlar dizini’ oluşturulmuş ve hangi ismin hangi makale içinde geçtiği numaralandırılmıştır. VI. Bölümde de ‘kavramlar dizini’ yapılmıştır. Dergi içinde hangi kavram hangi makalede ve kaç defa geçmiş bunun çetelesi tutulmuştur. VII. bölümde dergide hangi âyetlerin, hangi yazıda geçtiği dizinlenmiştir. Sekizinci bölümde dergide geçen Hadislerin Türkçeleri ve makale numaraları verilirken son bölümde de Hadislerin Arapçaları ve makale numaraları verilmiştir.

         

        Görüldüğü üzere bu güne kadar görmediğimiz bir çalışma ve ürün söz konusudur. Tamamıyla profesyonel araştırmacılara hitap eden eser Cumhuriyet öncesi basın yayın hayatı, fikir hareketleri üzerine çalışanlar için önemli araç durumundadır. Bu çalışmanın diğer pek çok önemli dergiler için de yapılacak indeks çalışmasına örnek olmasını can u gönülden arzuluyoruz. Bunun yanında, Sebilü’r- Reşad, İçtihad, Yeni Mecmua, Milli Tetebbular Mecmusı, İslâm Mecmuası, Beyânü’l-Hak, Genç Kalemler, Halka Doğru vb gibi dönemin pek çok kıymetli yayınlarının da bu tür gayretlerden nasibini alması Türk bilim hayatı açısından büyük bir kazanım olacaktır. Türk düşünce, fikir ve sanat hayatının en uzun süreli yayını elinizdeki Türk Yurdu da Sırat-ı Müstakim ile benzer kaderleri paylaşmaktadır. Özellikle Cumhuriyet öncesi için pek çok ortak noktaları söz konusu olduğu gibi, modern Türkiye Cumhuriyeti’nin kültür ve düşünce temellerinin atılmasında büyük katkıları vardır. Bundan yıllar önce Hüseyin Tuncer tarafından hazırlanan Türk Yurdu Bibliyografyası yukarıda tanıtımı yapılan Sırat-ı Müstakim Bibliyografya ve İndeksi karşısında çok daha gerilerde kalmaktadır. Üstelik kullanım açısından da araştırmacıyı zorlar niteliktedir. Bir yıl sonra (2011) yayımlanmaya başlamasının 100. senesini kutlayacağımız Türk kültür hayatının en uzun süreli dergisi olan Türk Yurdu’nun -büyük bir başarı ve özveri ile Latin harflerine de aktarılan-, en azından 1928 öncesi hayatı için böylesi bir bibliyografya ve dizin hayli elzem ve acildir.

         

         

         

         

         

         

         

         

         


Türk Yurdu Mart 2010
Türk Yurdu Mart 2010
Mart 2010 - Yıl 99 - Sayı 271

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele