Sevgili Yapmak

Şubat 2010 - Yıl 99 - Sayı 270

        Bazı televizyon dizilerinde zaman zaman dilin sınırlarını zorlayan ifade biçimleri ile karşılaşıyoruz. Bu Türkçeye uygun olmayan biçimler sadece ekranlarda kaldığı sürece pek tehlike yok gibi görünüyor, ama bunlar toplum içinde yaygınlık kazandığında yanlış biçim doğru gibi algılanmaya başlanıyor. “Sevgili yapmak” tabiri de televizyondan duyduğum bu tür ifadelerden birisi. Meğerse bu kelime grubu çok daha önce internetteki yerini almış bile. İnternet sayfalarında “sevgili yapmak”; sevgili bulmak, kız ayarlamak, erkek arkadaş bulmak gibi anlamlarda kullanılıyor. Bu argo söyleyişin yaygınlık kazanma ihtimali yok gibi görünüyor. Türkçe Sözlük’te “yapmak” kelimesinin yirmi bir anlamı var. Bu anlamlardan on sekizincisi yardımcı fiil olarak “edinmek, sahip olmak” anlamıyla birleşik fiiller yapıyor: Servet yapmak, altın yapmak. Bu birleşik fiiller, “yapmak” fiilinin bu anlamından hareketle, “servet edinmek, altın edinmek (biriktirmek)” anlamına geliyor. “Sevgili yapmak” da herhalde “sevgili edinmek” anlamına gelmekte bu ifadeyi kullananlarca. Bu yapı aslında genel olarak sevgili meydana getirmek, oluşturmak gibi bir anlamı çağrıştırıyor. Bu düşünceyi internette karşılaştığım şu diyalog doğrulamakta aslında:

         

        -          oo hacı sevgili yapmışın. Hayırlı olsun.

        -          eyvallah. Valla uğraştırdı biraz ama.

        -          ehehe. nerde şimdi?

        -          güneşe bıraktım kurusun diye.

        -          güneşe?

        -          he ya. çamurdan yaptıydım da ben bunu. daha ıslak ondan (www.itusozluk.com).   

         

        Bu karşılıklı konuşmalarda bir yandan “sevgili yapmak” deyişi ile dalga geçilmiş, bir yandan da bunun Türkçede tam olarak ne anlama geldiği gözler önüne serilmiştir.

         

        “Yapmak” yardımcı fiili günümüzden aşağı yukarı yüz yirmi yıl önce eser vermiş olan Abdülhak Hamit’in şiirlerinde sadece “resim yapmak” şeklinde geçmektedir. Onun şiirlerinde “yapmak” fiili başka bir yerde geçmez; o zamanın hâkim yardımcı fiili “etmek” fiilidir. Türkçenin ana yardımcı fiilleri “etmek, olmak, eylemek, bulunmak ve kılmak” fiilleridir. Bunlardan “bulunmak” ve özellikle de “kılmak” fiilinin kullanım alanı oldukça sınırlıdır. Son yüz yıllık süreçte “yapmak” ve “almak” fiillerinin yardımcı fiil olarak kullanımı hızla artmıştır. Özellikle “yapmak”” fiili Türkçedeki diğer yardımcı fiillerin yerini almaya başlamıştır. Hamza Zülfikar bazı birleşik fiillerde hem “etmek” hem de “yapmak” şekillerinin kullanıldığını belirtmektedir: park etmek-park yapmak, seyahat etmek-seyahat yapmak, muhalefet etmek-muhalefet yapmak, alışveriş etmek-alışveriş yapmak, kahvaltı etmek-kahvaltı yapmak, hata etmek-hata yapmak, kâr etmek-kâr yapmak, ayar etmek-ayar yapmak… Bu birleşik fiillerin “yapmak” ile kurulan biçimleri, “etmek” ile kurulan biçimlerden daha fazla kullanılır hâle geldi. Yukarıdaki örneklerde “yapmak” fiilinin bir yardımcı fiil olup olmadığı tartışılabilir. “Yapmak” kelimesi Zülfikar’a göre şu örneklerde yardımcı fiil görevinde kullanılmıştır: açıklama yapmak, alım yapmak, buluş yapmak, alıntı yapmak, chat yapmak, çocuk yapmak, diyet yapmak, egzersiz yapmak, espri yapmak, evlilik yapmak, fedakarlık yapmak, felsefe yapmak, gaf yapmak, hız yapmak, kamp yapmak, kariyer yapmak, karizma yapmak, kayak yapmak, kısıtlama yapmak, kur yapmak, lobi yapmak, maç yapmak

         

        “Yapmak” kelimesi daha çok Batı kökenli kelimelerle birlikte kullanıldığında yardımcı fiil görevini yerine getiriyor: kampanya yapmak, kur yapmak, diyet yapmak, koordinasyon yapmak, pike yapmak,  demagoji yapmak, analiz yapmak, rezervasyon yapmak, sponsorluk yapmak.

         

        “Yapmak” fiilini özellikle yardımcı fiil olarak kullanırken çok dikkat etmeliyiz. Bu fiille yapılan yaygınlık kazanmış yanlışlardan birisi de “bekleme yapmak” ifadesidir. Tabelalarda çoğu zaman "bekleme yapılmaz" yazıyor. Bu yanlış ibarenin yerine "durulmaz, beklenmez" veya "durmak, beklemek yasaktır" ibareleri kullanılabilir. Bu fiille ilgili olarak zaman zaman kulağımıza gelen "Hadi bi çarşı yapıp gelelim." ifadesi de yanlıştır. Burada da “yapmak” fiili “gezmek” fiilinin yerine kullanılmıştır. Örnekleri daha da çoğaltabiliriz. “Yapmak” fiilini yardımcı fiil olarak kullanırken çok dikkat edelim ve “sevgili yapmak, bekleme yapmak, çarşı yapmak” gibi ifadelerin Türkçeye aykırı yapılar olduğunu unutmayalım. 


Türk Yurdu Şubat 2010
Türk Yurdu Şubat 2010
Şubat 2010 - Yıl 99 - Sayı 270

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele