Zeki Velidi Togan Armağanı

Mart 2011 - Yıl 100 - Sayı 283

                    2010 yılı Türksoy tarafından Ahmet Zeki Velidi Togan Yılı ilan edilmiştir. Başkurdistan Cumhuriyeti’nin kurucularından, Türk bilim dünyasının tanınmış isimlerinden tarihçi, Prof. Dr. A. Zeki Velidi Togan 1890 tarihinde Başkurdistan’ın İşimbay ilçesi Küzen köyünde doğmuştur. İlk tahsilini babası ve dayısının medreselerinde tamamladıktan sonra 1908’de Kazan’a gelerek Kasimiye medresesinde eğitimini devam ettirmiştir. Bir sene sonra aynı medresede Türk Tarihi ve Arap edebiyatı muallimi olarak çalışmaya başlamıştır. 1912 yılında ilk kitabı Türk ve Tatar Tarihi’ni neşretmiştir. 1917 yılında çarlık yönetiminin devrilmesinden sonra doğduğu toprakların bağımsızlığı yolunda yaptığı siyasi ve askeri mücadelenin başarısızlığa uğraması üzerine 1923’de Rusya’dan ayrıldıktan sonra tamamen ilmi faaliyetlerine ağırlık vermiştir. 1927’den vefat ettiği 1970 yılına kadar İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü’nde çalışmıştır. Bu görev süresinin 1932-1939 yılları arasını Avrupa’da geçirmiş, doktorasını tamamlamış ve ilmi çalışmalarını sürdürmüştür. 1953 yılında kurduğu İslam Tetkikleri Enstitüsü Başkanlığı’nı ölümüne kadar sürdürmüştür. Kendisinin bulduğu İbn Fadlan Seyahatnamesi, Umumi Türk Tarihine Giriş, Türkili ve Yakın Tarihi, Tarihte Usul, Kuran ve Türkler, Oğuz Destanı, Başkurtların Tarihi, Türklüğün Mukadderatı Üzerine gibi eserleri sağlığında ve ölümünden sonra neşredilmiştir.

         

                    Doğumunun 120. Yılı münasebetiyle geçtiğimiz yıl içinde Türkiye’de ve dış ülkelerde hakkında ilmi toplantılar, anma günleri tertip edilmiştir. Memleketi Başkurdistan, Kazakistan, Azerbaycan, İstanbul ve Afyon bu toplantıların yapıldığı yerlerdir. Togan, 1932 tarihinde toplanan I. Türk Tarih Kongresi’nde kurumun resmi tezlerine muhalif görüşlerini bilim adamına yaraşacak bir cesaretle eleştirmiş ve şahsi görüşlerini açıklamasından sonra üniversitedeki görevinden istifa etmiştir. 1939 yılında yeniden üniversiteye dönmüş, ilmi faaliyetleri yanında şahsi gayretiyle Türk Yurdu’nu yeniden yayımlamaya başlayan Hasan Ferit Cansever’e destek olmuştur. 3 Mayıs 1944 Türkçülük hadisesinden sonra bir süre tutuklu kalmış ve yargılanmıştır. Beraat ettiği yargılamada yaptığı uzun savunma ayrı bir kitap olarak basılacak değerdedir. Togan, kısaca temas ettiğimiz hadiselere dayanan indi değerlendirmelerle sağlığında Türk Tarih Kurumu’na üye seçilmemiştir.

         

                    Öğrencisi olmakla müftehir olduğumuz Togan’ın hakkındaki çıkarılan armağan kitabının uzun süren sancılı baskı süreci hakkında kısa bir bilgi vermek gerekiyor. Togan’ın 60. Doğum Yılı Münasebetiyle 1950 yılında öğrencileri ve yakın dostları hakkında bir armağan kitabının çıkarılmasını düşünmüşlerdir. Bu işe ilk teşebbüs eden birkaç tarih öğretmeni, onun kıymetli mesaisinin gençliğe tanıtılmasını düşünmüşler ve bu armağanı neşredecek komiteye Prof. Dr. Ziyaeddin Fahri Fındıkoğlu’nun fahri reislik yapmasını talep etmişlerdir. Fındıkoğlu’nun fahri reisliğini kabul ettiği ve armağanın basılmasına kadar görevini sürdürdüğü heyetin içinde, tarihçi Çağatay Uluçay’da bulunmuştur. Tertip komitesi antetli kağıt bastırmış, her türlü haberleşme adresi Fındıkoğlu’nun başkanı bulunduğu İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi İçtimaiyat Enstitüsü gösterilmiştir. Armağanın hazırlanmakta olduğu çevreye duyurularak yazılar toplanmıştır. Armağana yazı verenlerin ekseriyeti Togan’ın dostu olan ve onun bilim adamlığına saygı duyan yabancılardır.

         

                    Tertip heyeti yazıların toplanmasından sonra basımla ilgili mali sıkıntıları halletmeye çalışmıştır. Görüşmeler sonucunda dönemin Milli Eğitim Bakanı Tevfik İleri, armağanın vekâlet tarafından neşredilmesini kabul etmiş ve Devlet Matbaası’nda basımına başlanmıştır. Bakanlık Neşriyat Müdürlüğü de baskı masraflarını nispetinde bir miktar vekâletçe satın alınmasını ve kitabın bu suretle çıkmasının temin edilmesi kararlaştırılmıştır. Yazı sahiplerine ve komite üyelerine hizmetlerinin karşılığı olarak hediye kabilinden kâfi nüsha verileceği belirtilmiştir. Bu tespitlere rağmen basım işi uzamış, değişen bakanlar uyarılarda bulunmuşlar, önceki kararlara rağmen komite üyelerinden basım ücretinin tahsiline çalışılmıştır. Milli Eğitim Bakanlığı Neşriyat Müdürü Namık Katoğlu, Togan’ın yönetiminde İstanbul’da toplanan Müsteşrikler Kongresi döneminde ki davranışlarını tekrar ederek bürokratik engellerle armağanın piyasaya çıkmasını geciktirmiştir. Togan, bu engeli aşabilmek için Milli Eğitim Bakanlığı’ndan ayrılmış bulunan Tevfik İleri’ye mektup yazmak ihtiyacını hissetmiştir. Sonuçta 1956 yılı sonunda baskısı tamamlanan eser piyasaya çıkmıştır.[i]Basımda dikkati çeken bir hususa işaret etmek gerekiyor. Armağan kapağında tertip heyetinden hiçbir üyenin adı bulunmadığı gibi içerideki önsözde ‘Tertip Heyeti’ imzası ile çıkmıştır. Günümüzde ki örneklerine bakılarak Fındıkoğlu ve arkadaşlarının davranışlarını kutlamak gerekmektedir. Armağanın basımından haberdar olan çok sayıda Batılı kitapevi satışa sunmak üzere Milli Eğitim Bakanlığı’na siparişte bulunmuşlardır.

         

                    Türk Tarih Kurumu 2010 yılı içinde hakkında bir anma toplantısı düzenlemiş ve aynı gün 60. Doğum yılı Münasebetiyle 1950-1955 yılları arasında uzun sürede basılabilen armağan kitabının tıpkıbasımını piyasaya çıkarmıştır.[ii] Kurum, tıpkıbasımda herhangi bir önsöz yazmak veya açıklama yapmak ihtiyacı hissetmemiş, ilk baskıya göre başlıkta küçük bir değişiklik yapmakla iktifa etmiştir.

         

         


        


        

        [i] 80. Doğum Yılı Münasebetiyle Zeki Velidi Togan’a Armağan, İstanbul Maarif Basımevi,1950-1955


        

        [ii] Zeki Velidi Togan’a Armağan, Ankara, 2010, Türk Tarih Kurumu Yayını.


Türk Yurdu Mart 2011
Türk Yurdu Mart 2011
Mart 2011 - Yıl 100 - Sayı 283

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele