“Biz” Kavramının Mefhumu Nedir?

Temmuz 2015 - Yıl 104 - Sayı 335



         

        Bilim adamından siyasetçisine, dağdaki çobanından sanat erbabına toplumun neredeyse tüm fertlerinin, bütüne ilişkin genellemeler yapmak istediğinde sürekli atıf yaptığı gizli bir özne vardır. “Adam olmayız” gibi genellikle olumsuzluk ihtiva eden mottolarda pergelin sabit ayağının dayandığı bu gizli özne, dışımızdaki dünyanın karşısındaki durumumuzu tarif eder. Toplumun tamamına gönderme yapıldığı için bu kavramın kapsayıcılığının herhangi bir şüpheye yer bırakmayacak biçimde ortaklık ihtiva etmesi ve toplumun tamamı tarafından da bu vasatın aynı form ve biçimde anlaşılması gerekir. Dolayısıyla “biz” kavramının ihtiva ettiği anlamın kesin ve muhkem olma zorunluluğu vardır. Öyleyse artık sorabiliriz: Türkiye’de “biz” kavramı, herhangi bir ferdinin ağzından çıkıp diğerinin zihnine düştüğünde hangi mefhumlara karşılık geliyor? Bunlar herkes için aynı anlamları mı ifade ediyor? “Biz” denilen bir grup insansa kim? Yok, bir takım niteliklerse neyi ihtiva ediyor? Kim bu sürekli atıf yapılan gizli özne?

         

        Bireyin yaratılışla, zamanla kurduğu ilişki yaşam tarzını biçimlendirir. Bu formların, ortak bir mana etrafında bir araya gelmiş büyük topluluklar eliyle oluşturulmuş üst yapıları ise kültür ve medeniyetlerdir. İnsanın varoluşsal tüm soru ve sorunlarına verdiği cevaplardan, doğayı algılayış biçimine, zaman kavramından yaratıcı varlığı anlayış tarzına kadar evrenle girdiği tüm ilişki ve onun doğurduğu biçimler bu bütünün içindedir. Farklı toplulukların medeniyet ve kültürlerini birbirinden ayıran başlıca etmen, dış-hayatı algılayış biçimidir. Örneğin, Doğu sanatında güzel kavramı, formların, bu hayata yansıyan biçimlerinin dışında daha soyut, çoğu kez simgeler diliyle ifade edilir. Bu, doğu dünyasının varlık ve güzel algılayışının bir sonucudur. Buna karşın Batı dünyasında güzel kavramı tüm gerçekliğiyle söze ve biçime yansır. Mesela ikonalar Hristiyanlığın farklı tarihsel gelişim ve farklı hissetme biçimleri nedeniyle adeta bir inanma simgesine dönüşmüştür. Tanrısını bile elle tutulabilen gözle görülebilen hâle getiren Hristiyan inancı, belki de bu yüzden hayatın her alanında gerçekliği tercih etmiş, adeta hayata karşı bir davranış biçimi hâline getirmiştir. Nitekim “Sonucu sebebe tercih etmek” Aristo’nun icadı olup post modernizmin en bilindik algılama biçimidir. Adam Smith’in “kazan kazan” mottosuyla ifade bulan açıklama da Batı medeniyetiyle tebarüz etmiş bir argümandır. Buna karşın “sebebe sarılmak” bu topraklara özgü bir tariftir ve medeniyetimizin Batı’nınkinden farklı hayatı anlama biçimini ortaya koyar.

         

        Bunun gibi dünyayı farklı algılama biçimleri, aynı medeniyet dairesi içindeki toplulukları birbirinden ayrıştırır ve anlam dünyalarındaki değişikliğe göre aynı toplumda farklı medeniyet biçimleri oluşturur. Ancak ortak bir medeniyet formu oluşturabilmek için olmazsa olmaz kural, aynı değer dünyasına sahip fertlerin teşekkülüdür. Bu milletler için adeta zımnî bir ortak taahhüttür. Medeniyet ve kültürel vasıflar devlet kurdurtmaz. Ancak devletleri kuran milletlerin “biz”i teşkil edebilmesini temin eder. Farklı kabile, boy etnik grubun millet olabilme süreçlerinde “biz” teşkili en önemli aşamadır. Bunlar, çok uzun ve karmaşık ilişkiler ağının yüzlerce yılda ürettikleri toplumsal mukavelelerdir. 

         

        Psikoloji alanına ve Carl Jung’a ait bir kavramı bu bağlamda kullanabiliriz: “Ortak bilinçaltı”. Maddi ve manevi ürünler toplumsal hafızayı ve toplumu oluşturan bireylerin arasındaki bağı teşkil eder. Toplumsal bilinçaltına ne kadar çok hatıra birikmişse “biz” kavramının oluşumu da hayatiyetini sürdürebilmesi de o kadar kolaydır. Bunlar -sanılanın aksine- büyük ideolojiler veya ekonomik kuramlardan daha çok dini ve sosyal hayatın gündelik verileridir. Bu veriler toplumların “biz”lerinin oluşumuna yardım eder. Örneğin Anadolu’nun birçok yerinde karşımıza çıkan Hızır-İlyas türbeleri/yatırları, bu toprakların Roma’dan (Batı Medeniyeti) Selçuklu Devleti’ne (Türk Medeniyeti) geçişte Türkleşmesini sağlayan, burayı vatanlaştıran unsurlardır. Zira içinde mevta olmayan bu ziyaretgâhlar, ihtiva ettiği efsane/kut etrafında bu yeni topraklarda yeni bir “biz” teşekkülünü mümkün kılabilmiştir. Esasen İslam inancıyla alakalı bir maddi veri olan türbe/yatır’ın Anadolu’daki gayrimüslimler tarafından da saygı görmesi, bu verilerin “biz”i teşkil eden bireyler üzerindeki etkisini gösteren çok etkili bir örnektir. Aynı şekilde Müslümanlar da Anadolu’da beraber “biz” oluşturdukları gayrimüslimlerin ayazmalarına, paskalya günlerine -dini olmayan- bir ilgi ve saygı gösterirler. Bazen bu maddi ürünlerin tarihin tozlu sayfaları arasında unutulmuş verileri, yüzyıllar sonra bir yeni buluş vesilesiyle ortaya yeniden çıktığında toplumların bilinçaltındaki “biz” hatıralarını tekrar canlandırır. Örneğin, Rönesans çağında Avrupa’da, Antik Yunan ve Roma dünyasının parlak günlerine ait verilerin arkeoloji ve sanat tarihi bilimlerine ait keşifleri, Batı dünyasının köklerine ait hatıraları yeniden canlandırmıştır. Orhun anıtlarının 1893’de transkripsiyonunun gerçekleştirilmesi, Osmanlı İstanbul’unun arayış içindeki aydını üzerinde derin bir etki uyandırmış, kâşif V. Thomsen’e II. Abdülhamit tarafından imparatorluk nişanı gönderilmiş, kimliğini arayan bir toplum için çok uzak bir coğrafyadaki eski bir anı olarak bilinçaltındaki “biz”in yeniden şekillenmesinde uyarıcı bir etkisi olmuştur. Dağılmakta olan bir devleti, milletinin derin hafızasındaki bu hatıraların tetiklediği bir toplum bilinci kurtarmış, bu bilinç üzerine yeni bir “Biz” inşa edilmiştir.

         

        Toplulukların medeniyet teşekkülünde belki de en büyük zorluk ortak değer dünyasını inşa edebilmektir. Çünkü toplumları oluşturacak farklı karakter mizaç veya ırktaki fertlerinin, hayatı aynı kavramlar etrafında algılaması gerekir. Eğer bu ortak kavramlar sosyal hayatın her alanında zamanın yıkıcı etkisine dayanabilir ve süreklilik kazanabilirse diğerlerinden farklı bir kültür ve medeniyet ortaya çıkar. Bir toplum medeniyet teşekkül ettirecek olgunluğa ulaşabilmişse, kuşkusuz “biz”ini yaratmıştır. Bunlar toprak katmanlarının oluşumu gibi son derece ağır ve zor gelişen sosyal olaylardır. Ama gerçekleştikten sonra çözülmesi de bir o kadar güçtür.