OSMANLIDAN GÜNÜMÜZE IRAK’TA YAYIMLANAN TÜRKÇE DERGİLER - 4

Ocak 2020 - Yıl 109 - Sayı 389



        1. Irak Türkmenleri ile ilgili sürgünde yayımlanan Türkçe dergiler

        Irak Türkmen gençlerinin Türkiye’de eğitim görmeleri, 1950’li yıllara dayanır. O yıllarda Türkiye’ye eğitim için getirilen Kerküklü Türkmen öğrenciler, sosyal faaliyetlerini daha da güçlendirmek; aralarında iletişimi sağlamak; Türkmen kültürünü, edebiyatını ve folklorunu Türkiye’de tanıtmak amacıyla sürgünde yayımlanan ilk Türkmen dergisi Fuzuli’yi çıkardılar. Daha sonra kendi imkânları ile ve çeşitli sebeplerle Türkiye’ye gelen Türkmenler, özellikle 1970’li yılların sonunda Kerkük’ten, Telafer’den Tuzhurmatu’dan Türkiye’ye gelen çok sayıda Türkmen öğrenciler daha verimli bir şekilde örgütlendiler. Bu konuda 1959 yılında kurulan ve Genel Merkezi İstanbul’da olan Irak Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneğinin rolü büyük olmuştur. Dernek öncesi ise Enver Yakubi, Nefi Demirci, İzzettin Kerkük gibi isimler İstanbul’da ve Necdet Koçak ve arkadaşları ise Ankara’da başta Türk Ocakları olmak üzere bazı milliyetçi dernek ve kuruluşlar Türkmen öğrencileri kucaklamış ve onları millî şuurla Türklüğe ve vatanseverliğe yönlendirmişlerdir.

        1.1. Fuzuli (İstanbul)

        Folklor, edebiyat ve sanat dergisi olan Fuzuli’nin ilk sayısı, Türk-Irak Dostluk Rabıtası tarafından Şubat 1957’de İstanbul’da çıkarıldı. Türkçe yayımlanan ve 20 sayfadan oluşan Dergi’nin Başyazarlığını İrfan Ataoğlu üstlendi. İlk sayıda, Fuzuli’nin fotoğrafı derginin ön kapağına ve Erbil Kalesi’nin fotoğrafı da arka kapağa konuldu. İlk sayıda Halide Dolu’dan Mecnun Leyla, Vehbi Cem Aşkın’dan Süleyman Nazif, Fahri Az’dan Fuzuli, Fahri Fendik’ten Irak-Türk Kültürel münasebetleri, Nevzat Karakil’den Dış Türklerin Kültürel Mücadelesi, Behçet Kemal’dan Kerkük Türküleri, Nermin Nefitçi’den Kerkük’ten Efsaneler, İbrahim Alaaddin’den Kerkük Horyatları ve Fuzuli Şiirleri, Enver Yakubi’den Mehmet Rasih, Necati Beşare’den Kerkük’te Müzik gibi konular yer aldı. Ayrıca Bayat Aşireti, Bir Demet Kerkük besteleri, Reşit Akif Hürmüzlü, Tevfik Celal Orhan, Bahattin Salihi’nin şiirleri de yayımlandı. Derginin ikinci sayısı Mayıs 1957, üçüncü ve dördüncü sayısı birlikte Şubat 1958, beşinci ve son sayısı Temmuz 1958’de yayımlandı. İstanbul’da 5 sayı yayımlanan Fuzuli, Temmuz 1958’den itibaren yayınını durdurdu.

        1.2. Fuzuli (Ankara)

        Ankara’da yaşayan Irak Türkmen aydınlarından Kemal Beyatlı, derginin devamı olarak Fuzuli’yi Nisan 1987’de tekrar yayımladı. Ama dergi 1. sayıdan başlatıldı. İkinci sayı Mayıs 1987, üçüncü sayı Haziran 1987, dördüncü ve beşinci sayı birlikte Temmuz-Ağustos 1987, altıncı sayı Eylül 1988, yedinci ve son sayı Aralık 1988’de yayımlandı ve bugüne kadar bir daha çıkartılmadı. Bu dergi de Irak Türklerinin kültür, sanat ve edebiyatına önem verdi. Ayrıca Türk dünyasıyla ilgili konuları da ele aldı. Bu yedi sayıda bazı Türkmen yazarların isimleri öne çıkmıştır: İzzettin Kerkük, Nefi Demirci, Kaymaz Begoğlu, Kemal Beyatlı, Suphi Saatçi (Osman Oğuz), Mahir Nakip, Muzaffer Arslan, İhsan Vasfi, Ziyat Akkoyunlu, Enver Yakupoğlu vd.

        Fuzuli dergileri, 1957 ile 1988 yılları arasında Irak Türkleri ile ilgili Türkiye’de kamuoyu oluşturmuş; Irak’ta Türkmen varlığını Türkiye ve Türk dünyasına tanıtmaya çalışmış; bu görevi başarıyla yerine getirmiştir. Fuzuli dergilerinde yazı ve şiirleri yayımlanan diğer isimler şunlardır: Ahmet Kabaklı, Ahmet Bican Ercilasun, Mehmet Çağatay, Abdülhalûk Çay, Arif Nihat Asya, Ziya Gökalp vd.

        1.3. Bülten (dergi) İstanbul

        Irak Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği yayını olan Bülten, dergi hâlinde, üç ayda bir olmak üzere Mayıs 1971’de İstanbul’da çıkarılmaya başlandı. Dönemin Dernek yöneticilerinden Nefi Demirci, Bülten’i bütün yükünü üstlenerek tek başına çıkardı. Kerkük Türklerinin durumunu ve haklarını, yasaları; Irak-Türkiye dostluğu ve ikili antlaşmalara saygı çerçevesinde Türk ve dünya kamuoyuna anlatmak amacıyla kaleme alınan yazıları ihtiva eden Bülten, parasız olarak sadece Türkiye’de dağıtıldı; Türklerin haklılığını anlatmak amacıyla Irak Büyükelçiliğine de gönderildi. Irak Hükûmeti, her zaman olduğu gibi konuyu doğru değerlendirmedi veya çeşitli bahanelerle anlamak istemedi. Onlara göre Bülten yasak bir yayındı ve Kerkük’te dağıtılmıştı. Okuyanlar hakkında takibat yaptırıldı, altı kişi tutuklandı. Onların selametleri bakımından ve Irak’ta yaşadıkları için zamanında isimleri gizli tutuldu. O dönemde isimleri bilinenler tutuklandı, işkence gördü; mallarına el kondu. Ancak şimdi isimlerini söylemekte herhangi bir sakınca yok: Fatih Şakir Kifrili, Mehmet Terzi, Salahattin Kerküklü vd.

        Kerkük’te, hem Bülten hem Dernek hakkında çok kötü propaganda yapıldı. Buna rağmen Kerküklülerin çoğu mektupla destekledi, devam etmelerini istedi. Bülten, toplam yedi sayı çıktı ve gerçekleri, Kerkük Türk’ünün sıkıntılarını dile getirmeye çalıştı. Hiçbir maksatlı yayın yapmadı, zaten buna gerek yoktu.

        Bülten’in birinci sayısında, Abdi İpekçi ve Ahmet Kabaklı’nın da yazıları yer aldı.

        1.4. Kerkük Dergisi (İstanbul-Ankara)

        İlk adım Ankara (1990-1995)

        Kerkük dergisinin ilk sayısı, Ekim 1990’da, Irak Türkleri Kültür ve Yardımlaşama Derneği Ankara Şubesi adına, Ekrem Pamukçu’nun Yazı İşleri Müdürü imzasıyla Ankara’da çıkarılmıştır. İlk sayıda Ekrem Pamukçu, Doç. Dr. Fazıl Demirci, Dr. Aydın Beyatlı, Halide Nusret Zorlutuna, Mustafa Cevad, Ziyat Köprülü, Savaş Avcı, Ata Terzibaşı ve Hilmi Ziya Ülken’in yazı ve makaleleri yer almıştır. Yedinci sayıdan itibaren Yazı İşleri Müdürü Ziyat Köprülü olmuş; Nisan-Temmuz 1994 sayısına kadar devam etmiştir. Dergi’nin Nisan-Mayıs 1995 tarihli 17. sayısı, İsmet Koçak’ın Genel Yayın Yönetmenliğinde yayımlanmıştır. Dergi, 17. sayıya kadar bir kişinin omuzlarında yayımlanmış; ilk defa Mehmet Ziya, Ziyat Köprülü, Güçlü Demirci ve Turgut Avcı’dan oluşan bir Yayın Kurulu tarafından hazırlanmıştır. 17. sayıda kalabalık bir yazar kadrosu da vardı: Sadi Somuncuoğlu, Mustafa Kafalı, Yücel Hacaloğlu, Ahmet Bican Ercilasun, İzzettin Kerkük, Aydın Kuran, Ahmet Doğan, Suphi Saatçi, Ekrem Pamukçu, Mahir Nakipoğlu. Ne yazık ki ilk 16 sayısı Ekrem Pamukçu ve Ziyat Köprülü tarafından çıkarılan Kerkük dergisi; Yayın Kurulu ve kalabalık bir yazar kadrosuna sahip olduğu 17. sayıdan sonra 1997 yılına kadar yayımlanmamıştır.

        Kerkük dergisinin İstanbul macerası

        (1997-1999)

        Irak Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Ankara Şubesinin 17 sayı çıkardığı Kerkük dergisi, iki yıl aradan sonra, Ağustos 1997’de Dernek’in İstanbul’daki merkezine taşındı. Dernek Başkanı Savaş Avcı’nın İmtiyaz Sahibi, Dr. Nefi Demirci’nin Yazı işleri Müdürü ve Genel Koordinatör olduğu Dergi, Ağustos 1997’den itibaren Ankara’daki 17 sayının ardından, 1. sayı ile İstanbul’da yayımlanmaya aşladı. Yayın Kurulunda şu isimler vardı: İzzettin Kerkük, Suphi Saatçi, Kemal Çapraz, Ekrem Pamukçu ve Habib Hürmüzlü. Ancak derginin bütün giderleri Dr. Nefi Demirci tarafından karşılanıyordu. Bu satırların yazarının da bu ilk sayıda, Türkmen Şairi Mehmet İzzet Hattat hakkında, Türkiye’deki ilk yazısı yayımlanmıştır. Üç Ayda bir İstanbul’da çıkan Kerkük’ün 7. sayısında, Yayın Kurulundan İzzettin Kerkük ve Suphi Saatçi çıkarılmış; yerlerine Dr. Cengiz Oğuz ve İsmail Cengiz eklenmiştir. Dergi, Mart 1999’daki 7. sayısından sonra yayınını durdurmuştur.

        Ankara’ya dönüş (1999-2001)

        Kerkük dergisi 17 sayı Ankara’da ve 7 sayı da İstanbul’da çıkarıldıktan sonra 4 ay yayınlanmadı. Temmuz 1999 tarihi itibarıyla dergi tekrar yuvaya Ankara’ya dönüş yaparak birkez daha Ekrem Pamukçu tarafından çıkarılmaya başladı. İstanbul ve Ankara’da toplam 24 sayısı yayımlanan dergi 25. Sayı numarasıyla çıkarıldı. Bu da Ekrem Pamukçu’nun akıllıca bir davranış idi. 25. Sayı Irak Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Genel Merkezi adına Başkan Sabah Ketene’nin imtiyaz Sahipliğinde ve Ekrem Pamukçu’nun Editör ve Genel Koordinatörlüğünde Ankara’da yayımlandı. Derginin yeniden bir yayın kurulu teşkil edildi. Ziyad Köprülü, M. Akif Tural, İlhami Durmuş, Hasan Özmen, Hişam Demirköprü ve Altan Çetin’in isimlerinden oluşan bir yayın kurulu… Dergi Ankara’da da çok zorluklar altında yayımlanıyordu. Yine görgü tanığı olarak derginin Ankara’ya taşınmasıyla birlikte beni de Irak Türkmen Cephesi Türkiye Temsilciliği Basın Yayın ve Enformasyon sorumlusu olarak ilgililerce göreve çağırdılar. Bize kurum olarak hem Dernek’e hem de dergiye destek vermek öncelikli görevlerimizden sayılırdı ve talimatlar da bu doğrultudaydı. Ekrem Pamukçu hocayla, dönemin ITC Türkiye Temsilcisi Dr. Mustafa Ziya ile birlikte Dergiye sahip çıktık ve her konuda destek olmaya çalıştık. Dergi, Dernek’in Genel Merkezi adına çıktığı için genelde İstanbul’un kontrolünde kalıyordu. Bu işin uzaktan kumandayla olmadığının Pamukçu Hoca da farkına vardı. Temmuz 1999 ile Şubat 2001 tarihleri arasında sadece 5 sayı yayımlanan dergi derin bir uykuya daldı. 10. yılında 29 sayıyla okurlarına veda etti.

        1.5. Kerkük’te Önce Kerkük Gazetesi ve Sonra Dergisi (2003-2007)

        ABD’nin Irak’ı işgal etmesi sonucu 2003 yılından sonra  Türkmen Edebiyatçılar Birliği tarafından 15 günde bir Kerkük Gazetesi’nin ilk sayısı Haziran 2003 tarihinde Kerkük’te yayımlandı. Gazetenin Başyazarlığını Mevlit Taha Kayacı, Yazı İşleri Müdürü Aydın Kerkük ve Yazı İşleri Sekreteri Hasan Kevser yaptı. Kısa bir süre sonra Mevlit Taha Kayacı kendi isteği üzerine Başyazarlığı görevini Kahtan Hürmüzlü’ye devretti. Gazete hafatalık olmasına rağmen geçici olarak 15 günde bir yayımlanıyordu. Gazetenin  18. Sayısından itibaren Türkmen Edebiyatçılar Birliğince dergiye dönüştürme kararı alındı.

        Ağustos 2005 tarihinden başlayarak Kerkük Dergisi adında aylık olarak yayımlandı. Sorumlu Başyazar Kahtan Hürmüzlü, Yazı işleri Müdürü Aydın Kerkük, Yazı işleri Sekreteri Hasan Kevser gibi aydın isimler gazetede olduğu gibi dergiye de devam ettiler. 44 sayfa olarak yayınlanan Kerkük dergisi Arapça ve Türkçe edebiyat, sanat, kültür ve eğitim konularını içermekteydi. Derginin yayını Ağustos 2007 tarihinde 41. sayısında  durduruldu. Böylece Ankara ve İstanbul’da olduğu gibi Kerkük’te de Dergi hüsrana uğradı. Kerkük’te deniz olsaydı yine demir attı tabirini kullanabilirdim. Ancak Kerkük’ü ikiye ayıran Hasa Su Irmağı yıllar öncesi dikta Irak rejimi tarafından kurutulmuş, Zap’tan gelen suyun yönünü zamanında Arap köylerine çevirip Türkmen Yurdu Kerkük’ü bugüne kadar susuz bırakmışlardır. Dolayısıyla Kerkük Şehri bugüne kadar hem susuz hem de Kerkük dergisiz kalmıştır...

        1.6. Ankara Yeniden Hareketlendi

        (2005-2006)

        Kerkük dergisi 4 yıl aradan sonra tekrar Türkiye’de gündeme geldi. 2003 Saddam Sonrası Irak’ta gelişen olaylar ışığında dergi Ankara’da ayaklandı. Irak Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Ankara Şube Başkanı Mahmut Kasapoğlu’nun imtiyaz sahipliğinde ve Yazı İşleri Müdürü bendeniz Şemsettin Küzeci olarak Kerkük’e yeniden “Merhaba” dedik. Derginin yayınlanması Irak’ta Türkmenlerin en sıkıntılı ve tartışmalı günlerine rastladı. Olayların üstüste gelmesi 2005 seçimleri, Irak Anayasası Referandumu, K. Irak’ta Kürt Devletinin kurulması ve Kerkük Referandumu konuları ciddi bir malzeme temini sağlamıştır. Malzemeler ile birlikte tartışmalara da yol açan bir faktörle de karşı karşıya kaldık. Dergi her zaman olduğu gibi birilerinin omuzlarında ağır bir yük olmakla beraber eleştirilerin de aşırı bir şekilde odağında yer almıştır. Dergi’yi 29. sayıda teslim aldık. Maddi olmayan sıkıntılarla karşı karşıya duruşumuz bazılarının hoşuna gitmedi. Birileri bu derginin çıkarılmasına engel olur gibi sanki düğmeye bastı. Nihayet, Haziran 2005 tarihinde ilk sayısı yayımlanan dergi Kasım 2005’e kadar 6 sayı çıktı. Ancak 1 Kasım 2005 tarihinde Türkmeneli TV’nin Ankara Bürosuna  görevlendirilmemle dergiyi çıkarmaktan vaz geçmek zorunda kaldım. Televizyondaki işler bütün zamanımızı alıyordu. Dergiyi benden sonra Selim Kurt adlı bir arkadaşa teslim ettik. Dergi, 4 kez daha yayımlandı. Ancak 2 sayısı yayımlanan Dergi’nin, Ocak 2007 tarihli 12. sayısından itibaren yayını uzun süre durdu. Böylece daha önce çıkan sayılarla birlikte Dergi, Ocak 2007’ye kadar toplam 43 sayı yayımlandı.

        1.7. 11 Yıl Sonra Yeniden Kerkük (2018-...)

        Uzun yıllar geçti aradan ne Kerkük ne İstanbul ne de Ankara’da Kerkük dergisi isminde bir yayının yayımlandığını gördük. Bu tüm Türkmenlerin içinde bir dert gibi yerleşmişti. 2013  yılında Ankara’da Kerkük Kültür Derneği’ni kurduğumuzda planımız Kerkük gazetesi ile Kerkük dergisini derneğin yayın organı olarak görmek idi. Yıllar geçti aradan bekleyişimiz sürdü. Belki de Ankara veya İstanbul dernekleri Kerkük dergisini tekrar çıkarır. Ancak bu saate kadar çıkaran olmayınca derneğin yönetim kurulunu topladık ve Kerkük gazetesi ile Kerkük dergisinin derneğin yayın organları olarak resmî müracaatlarımızı yapıp tüm izinlerimize kavuştuk. İsim hakkına da gelince, “Bir yayın 3 yıl aktif olmayınca isim hakkını kaybeder” yola çıkarak isim hakkını resmen aldık. Allah’ın izniyle artık Kerkük dergisi Ankara’da hareket ederek hem basılı hem de dijital ortamda aylık olarak tüm dünyaya Irak Türklerinin sesini duyuracağına inanıcımız tamdır. Ama derginin yayını maddi imkânsızlıklardan dolayı geçici olarak durdurulmuştur.