Batı Kazakistan’da Bulunan Han Ordası’ndaki Mezar Taşları

Ağustos 2019 - Yıl 108 - Sayı 384



        Kazak topraklarının Kuzeybatı bölgesinde bulunan Batı Kazakistan Eyaleti “Han Ordası” tarihî-kültürel, mimari-etnografik müze kompleksi, Cengir Han’ın defnedildiği Han Mezarlığı ve Bökey Ordası bölgesindeki mezarlıklar ile mezar taşlarını kapsamaktadır. Bu anıtlar, Han Ordası Müzesinin açık hava anıtları sayılır. Han Ordası’ndan 4 km uzaklıkta bulunan Han Mezarlığı’nda, 500’den fazla mezar taşı vardır. Han Mezarlığı’nın mezar taşları okunup incelenmiştir.

        Günümüzde, Narın Kumları içerisindeki mezarlıklar kayıt altına alınarak oradaki mezar taşlarını incelenme işine başlanmıştır. Bu amaçla 25 Mayıs – 7 Haziran 2019 tarihleri arasında El-Farabi Kazak Millî Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Tattigül Kartayeva ile birlikte müze çalışanları Gülmaru Mırzağaliyeva, Mels Üşenov, Mirat Korjınbayev’in katıldığı bir araştırma gezisi gerçekleştirilmiştir. Araştırma gezisi esnasında, Minay Tuzlası’ndaki mezar taşlarının yapıldığı atölye bulundu; Minay, Rajman Teregi, Fayızhan, Sırğa, onuncu mekânlarındaki 50’ye yakın mezar taşının betimlemesi yapılıp yazıları okundu. Kayıt ve betimlemelerini yapma neticesinde Narın Kumları mezarlıklarındaki mezar taşları, yontma şekillerine göre sınıflandırıldı.

        Bökey Ordası’ndaki mezar taşları, çevredeki tuzlu araziden elde edilen malzemeden yapılmıştır. Mezar taşının üretildiği tuzlu arazinin biri, Han Ordası köyüne yaklaşık 35 km mesafedeki Minay Tuzlası’dır. Minay Tuzlası, birbirine yakın olan birkaç tuzladan oluşmaktadır. Eskiden tuzlanın üzeri suyla kaplıydı. Günümüzde, tuzlanın suyu kurumuş ve toprağı koyu gri balçıktan oluşmaktadır. Tuzla, yuvarlak biçimdedir ve ortasında yüksek tepe (ada) vardır. Köydeki aksakalların söylediğine göre, mezar taşını tuzladan oyarak çıkartıp kabrin başına yerleştirme yöntemi, 1970’li yıllara kadar devam etmiştir. Köy sakini, aksakal Ahmetkerey Salauatov, “taşçı” adı verilen mezar taşı ustası babasından, mezar taşının hazırlanışını gözleriyle görmüştür. Onun dediğine göre mezar taşını, taşçı usta suyun içinde oymaktaydı. Onun için önce mezar taşının boyutu belirlenmekteydi. Taşçı usta testere, çapa, çekiç gibi basit aletler kullanmaktaydı.

        Sipariş verenin isteği üzerine mezar taşının motifleri, yazısı ustalığa göre kazınarak veya kabartılarak Arap kaligrafisi örnekleriyle yazılmıştır. Bazen mezar taşını yaptıranın isteğine göre taşın iki tarafı da yazılmıştır. Hazırlanan mezar taşı, belirlenen kalınlığa uygun olarak kesilerek halatla bağlanıp deveyle kıyıya çıkarılıp kurutulmuştur. Çıkartılacağı zaman, şeklinin bozulmaması için mezar taşının altına ağaçtan destek konmuştur. Minay Tuzlası, günümüzde Han Ordası Kompleksi içerisinde yer alan tabiat anıtı sayılmaktadır.

        Bu araştırma gezisi sırasında İç Kazak (Kırgız) Ordası Hanı Bökey Han ile ondan sonra ülkeyi yöneten oğlu Cengir Han döneminde yaşayıp görev yapan starşın Jumalı Jüsipoğlu (Mezar taşında Yusuf oğlu, Rusya arşivlerinin belgelerinde Cumalı Yusupov) ile onun oğlu Turğali’nin mezar taşları bulunmuştur. Bu starşınların mezar taşları ve defnedildikleri yer, günümüze kadar belirsizdi. Baba oğul yan yana defnedilmiştir. Mezar taşına, “Nogay Kazak boyunun Kostamğalı (çift damgalı) kabilesinin Cihanger Han’ın madalyalı starşını Jumalı Yusuf oğlu vefat etti 75 yaşında 1851 yılında yeri Bektas Camisi taşı koydu oğlu Turalı.” diye yazılarak alt tarafına Nogay boyunun damgası olan çapraz çift çizgi kazınmıştır. Starşın, Kazak topraklarına Rus hâkimiyeti geldikten sonra yerleşim birimlerini yönetenlere verilen unvandır.

        Jumalı Yusupov’un 3 Haziran 1840 yılında kaydedilen göreviyle ilgili form listesinde, “Starşina Cumali Yusupov 65 yaşında. 1826 yılından itibaren Nogay boyunun Kostamğalı bölümünü yönetmektedir. 1829 yılı 9 Aralıkta Orınbor sınır komisyonundan İç Orda’daki kargaşayı durdurduğu için mükâfat belgesi aldı. Ailesinde karısı Maysumura 27 yaşında, oğulları Turğali 23, Biğali 17 yaşında. Ödüllendirmeye layıktır.” diye yazılmıştır.

        Mezar taşı bulunduğunda, “Bu starşınlar kimdir?” sorusu ortaya çıktı. 1801 yılında Bökey Han, kendi idaresindeki halkıyla Küçük Cüz’den ayrılarak kendi başına hanlık kurduğunda Samar Bozkırı diye adlandırılan İç Orda’ya göçerek yerleşmesi birkaç yıl sürmüştür. Hanlık kurulduktan sonra Bökey Ordası diye adlandırılmıştır. Bökey Han, 30 Ekim 1808 tarihinde kendisine tabi olmak için göç etmek isteyen Kazakları İç Orda’ya geçirmeleri için Aytbay Mamıtkazıoğlu, Jumalı Jüsipoğlu ve Bekjan Niyazbioğlu’nu Orınbor sınır komisyonu atamanı (komutan) D. M. Borodin’e göndermiştir. Onlara, Kazakların çocuklarıyla birlikte geçmesine, mal mülklerinin yağmalanmamasına göz kulak olma görevi verilmiştir. Sonra Cengir Han, onu Nogay boyunun Kostamğalı bölümüne starşın olarak tayin etmiş; Bökey Ordası’nda 1829 yılındaki Kayıpkali Sultan’ın öncülük ettiği isyancıların hareketlerini bastırmadaki hizmeti için mükâfatlandırmıştır.

        9 Ekim 1840 tarihinde ise Orınbor sınır komisyonu, Orınbor askerî eyalet valisi V. A. Perovskiy’e İç Orda’nın boy reisleri ile starşınlarını ödüllendirmeyi teklif etmiştir. Bu listede 15 yıl kadar starşın olan Jumalı Jüsipoğlu’nu Anna kurdelesiyle takılan gümüş madalyayla ödüllendirilmesi ile ilgili bilgi verilmiştir. Starşının madalyayla ödüllendirildiğini mezar taşındaki yazı da kanıtlamaktadır.

        Jumalı starşının yanına defnedilen Turalı da starşın olup Nogay boyunun Kostamğalı bölümünü yönetmiştir.

        Onun mezar taşında, “Nogay Kazak boyunun Kostamğalı kabilesinin starşını Turali (Törali) Jumalı oğlu faniden bakiye göçtü 63 yaşında 1876 yılında bu taşı diktirdi İsmail ve Ersarı Beyler” cümleleri ve aşağıya doğru dikine, Nogay boyunun damgası olan “çift çizgi” veya “çift elif” çizilmiştir. Müze arşivinde, Turalı starşınla ilgili bilgiye rastlanmadı.

        Bökeylilerin genellikle birlikte, boy hâlinde yaşadığı belirlenen bu araştırma gezisinde, Nogay boyunun Kostanbalı (mezar taşlarında Kostamğalı), Üysin bölümlerinin, Esentemir boyunun Kön kabilesi mensuplarının mezar taşları karşılaştırılmıştır.

        Narın Kumlarındaki Han Ordası köyüne bağlı “Sırğa” adlı yerleşim yerinin adının, Sırğa adlı kadından geldiğini, mezar taşını okuma neticesinde öğrendik. Sadece Sırğa mezarlığında, boy damgasının kazındığı 22 mezar taşı kaydedilmiştir. Mezar taşlarına kazınan boy damgaları, mezarlıkta hangi boyun insanlarının defnedildiğiyle ilgili bilgi sunmaktadır. Ayrıca kuşlar su içsin diye mezar taşının tepesine oyuk yapıldığı da görülmüştür. Eksi inanca göre, oyuğa biriken kar, yağmur suyunu kuş içerse vefat eden insanın ruhuna şefaati dokunurmuş. Mezar taşlarının büyük çoğunluğuna ay, cami resmi ve koç boynuzu motifleri kazınmıştır.