Batı Kazakistan’da Bulunan Han Ordası Müzesi

Ağustos 2019 - Yıl 108 - Sayı 384



        Batı Kazakistan Eyaleti, Han Ordası Müzesi ve sit alanı, Batı Kazakistan Eyaleti Bökey Ordası ilçesinin Han Ordası köyünde bulunmaktadır. Müze ve sit alanının yüz ölçümü 57.120 m2’dir. Müzedeki sergi salonlarının sayısı 30; sergilenen ürün sayısı 17 binden fazladır. Müzenin amacı, Kazak devlet tarihinde önemli bir yere sahip olan Küçük Cüz Hanlığı’ndan ayrılarak 1801 yılında Jayık ve İdil nehirleri arasında kurulan Bökey Ordası’nın tarihini tanıtmaktır. Bökey Ordası’nı Bökey Sultan kurmuştur. Bökey Ordası’nda, 1815 yılında Bökey vefat ettikten sonra Şığay Sultan, 1823 yılında Cengir Han tahta geçmiştir. 1845 yılında Cengir Han vefat ettikten sonra Bökey Ordası’nda Hanlık Hükûmeti yıkılmış; yerine İç Orda’nın yönetimiyle ilgili geçici heyet kurulmuş ve Çarlık Hükûmeti’ne bağlanmıştır.

        Han Ordası Müzesi ve sit alanının temelini, 1962 yılında açılan Orda Tarih-İhtilal Müzesi oluşturmaktadır. O dönemde bu alanda, ülke çapındaki ilk tarihî mekânı sadece 55 eser ile düzenleyen, İç Savaş gazisi, Kazak SSC’nin emektar öğretmeni Ahmetfayız Tajetdinov olmuştur. Müze, 1967 yılında devlet müzeleri listesine eklenmiş; 1969 yılında XIX. yüzyılın tarihî-mimari anıtı Kaznaçeystvo (Maliye Bakanlığı) binasına taşınmıştır.

        Orda Tarih-İhtilal Müzesinin adı, 1997 yılında Orda Tarihî Müzesi olarak değiştirilmiş ve ona bağlı olarak “Bökey Ordası Halk Eğitimi” bölümü açılmıştır.

        Tarihi zengin, tarihî-kültürel yerleri çok olan bu kutsal mekâna, Elbaşı Nursultan Nazarbayev 1990 ve 1997 yıllarında resmî ziyarette bulunmuş; ilk geldiğinde “Kendi toprağının, kendi ülkenin tarihine, meşhur vatandaşlarına hürmet gösterebilmek halkın bilincinin ve duygusunun gelişmesini sağlayacaktır.” demiştir. Bu bağlamda ülkemizin kültür mirası sayılan Orda’daki tarihî binalar, devletin koruma listesine alınıp müze bünyesine dâhil edilmiştir. 2002 yılında müzeye bağlı binaların yenilenmesi ve artmasından dolayı Bökey Ordası Tarihî Müze Kompleksi seviyesine yükselmiştir.

        Bökey Ordası Tarihî Müze Kompleksi 2003 yılında, Milletlerarası Müzeler Konseyi (İCOM) üyesi olarak kabul edildi; 2017 yılında “Kazakistan Millî Kutsal Yerleri Projesi”ndeki 100 kurum arasına girdi. 2018 yılında, Bökey Ordası Tarihî Müze Kompleksinde bulunan XIX. yüzyıla ait millî, tarihî ve kültürel anıtlar, önemlerinden dolayı “Millî ve Kültürel Miraslar Devlet Kayıt Defteri”ne eklendi. Kompleks, 2018 yılında Kazakistan Cumhuriyeti’nin iç ve dış turizmini kalkındırmak amacıyla 2019-2023 devlet programına dâhil edildi.

        Han Ordası Müzesi ve sit alanı içerisinde “Bökey Ordası Tarihî Müzesi”, “Bökey Ordası Halk Eğitimi”, “Han Sarayı Silah Odası”, “Bağımsızlık Müzesi”, “İlk Kazak Matbaası”, “Şangerey Bökeyev’in Edebî-Anıt Müzesi” gibi bölümler hizmet vermektedir.

        Bökey Ordası Tarihî Müzesi, Han Sarayı’nın kuzeybatısında bulunmaktadır ve yuvarlak büyük pencereli, kırmızı tuğladan XIX. yüzyılda inşa edilen “Kaznaçeystvo” binasındadır. 1867 yılında açılan bu kurum, yüzyıla yakın bir süre yerel halka banka hizmeti sunmuştur. Burada para bulundurulup sürekli para dönüşümü sağlanmıştır. Bu binada, ağırlığı 2 tona yakın bir kasa vardır ve değerli yadigârlardan biri olarak korunmaktadır.

        Kazakistan’ın bağımsızlığının 10. yılı anısına açılan Bağımsızlık Müzesi, Han Sarayı’nın batısında, Avrupa mimarisi tarzında yapılmış cami binasında yer almaktadır. 1835 yılında, İç Kazak Ordası’nın Hanı Cengir, halkın ibadet etmesi için projesini kendisini hazırladığı, kırmızı tuğlayla örülmüş, yüksek kubbeli ve minareli bir cami yaptırmıştır. Halk, burayı kutsallaştırıp “Han Camisi” olarak adlandırmıştır. Caminin üç tarafında, altışar adet Aziz John Nişanı şeklindeki sütunların yerleştirildiği küçük teraslar bulunmaktadır. Han Sarayı tarafındaki kuzey kısmında, ortadaki sütunun uzunluğuna denk, beş basamaklı merdiveni vardır. Ortadaki iki sütun arasında, caminin kapısı yer almaktadır. Cami, namaz kılmak için ayrılmış büyük ve küçük bölmelerden oluşmaktadır. Kıble tarafında mihrap vardır.

        Müze ve sit alanı içerisindeki Han Sarayı, XIX. yüzyılın tarihî mimari anıtıdır. Bu, Cengir’in Kazak halkını yerleşik hayata geçirmek amacıyla yaptırdığı ilk inşaattır. Han Sarayı’nın kendine has özelliği ise onun Kazakistan’da, günümüze kadar korunan tek han sarayı olmasıdır.

        Cengir, I. Nikolay Çar’ın tahta oturma töreni için Petersburg’a gittiğinde, şehrin tarihî, kültürel yerlerini, müzeleri gezip buna benzer bir yer açmayı düşünmüştür.

        Cengir Han’ın 1828 yılında evinin bir odasında açtığı “Silah Odası”, Han Sarayı’nın güzellik ve sanat müzesi olmuştur. Burada Cengir, hanedanına ait etnografik eşyalar ile tarihî değeri yüksek belgeleri toplamıştır. Avrupa kültürünü Kazak halkı arasında yaymayı amaçlayan Cengir Han, müzeyi açmakla birlikte millî etnografyayı yabancılara tanıtmış; halkına da tarihe, kültüre, geleneğe saygı duymayı öğretmiştir.

        Günümüze kadar korunan Han Sarayı’nın doğu kanadı, çeşitli amaçlarla kullanılmış ve 1988 yılından itibaren tarihî anıtlar arasına alınıp müzeye bağlanmıştır. Daha sonra restore edilerek 2002 yılında Han Sarayı’nın silah odası müzesi yapılmıştır.

        Bökey Ordası Halk Eğitim Müzesi, 1883 yılında bölgedeki kız çocuklarına ortaöğretim düzeyinde eğitim vermek amacıyla açılan okuldur ve Kız Meslek Lisesinin büyük binasında yer almaktadır. Bu bilim yuvasında, Alma Orazbayeva ile Kazak kızları arasından çıkan ilk mühendis ve metalürji uzmanı M. Begaliyeva ve diğer ünlü şahıslar eğitim almışlardır. Müze, Kazakistan’da bu alandaki ilk müze olma özelliğini taşımaktadır. Müze binası, Cengir Han’ın Kazak toprağında açtığı ilk okul binasıdır.

        Kazak basınının başlangıcı olan Orda’daki Matbaa, günümüzde millî öneme sahip tarihî bir mekândır. Onun bire bir aynısı, Bökey Ordası Tarihî Müze Kompleksi bahçesine inşa edilerek müze hâline getirilmiş; 2013 yılında burada ilk “Kazak Matbaa Müzesi” açılmıştır.

        19 Mayıs 2019’da, Batı Kazakistan Eyaleti, Han Ordası tarihî-kültürel, mimari-etnografik müze ve sit alanına altıncı müze, Şangerey Bökeyev Edebî-Anıt Müzesi eklendi. Bu müze, sadece Narın Kumu’na değil, bütün Kazak halkına; şair, tercüman, Cengir Han’ın torunu, “Kazakistan” gazetesini çıkarmaya öncülük eden Şangerey Bökeyev’e ithaf edilmiştir.

        Bökey Ordası Halk Eğitimi Müzesi, Cengir Meslek Lisesinin açılışından bugüne kadarki bir buçuk asırlık tarihi barındırmaktadır. 1841 yılında, Cengir Han kendi parasıyla Kazak çocukları için Kazakça-Rusça eğitim veren bir okul açmıştır. Müze ve sit alanı içerisindeki anıt mezarlıkta Cengir Han, müzisyen Dauletkerey Şığayev (1820-1887) ve bilim adamı Muhammed-Salık Babajanov’un (1830-1871) türbeleri vardır. XIX. yüzyıldan itibaren varlığını koruyan 500’den fazla mezar taşının da eklenmesi düşünülmektedir.

        “Han Kuyusu” ve “Açık Hava Sergisi”, Han Ordası Müzesi ve sit alanında yer alır ve halkın kullanımına açıktır. Cengir Han’ın kazdırdığı ve daha sonra dolarak kullanılamaz hâle gelen kuyu, El-Farabi Kazak Millî Üniversitesi profesörü, etnograf âlim Kartayeva Tattigül’ün öncülüğüyle tekrar açılmıştır. Han Kuyusu’nun kovasını ve su içilen ahşap kabını yeniden yapan, ağaç ustası ve restorasyon uzmanı Maksat Mağzumov’tur. Han Kuyusu’nun ağaçlarını kesme, seçme ve çıkrığını yerleştirme işlerine yerel ustalar da katılmıştır.

        Bu sene “Han Ordası” hazinesine iki önemli miras, yani aslı korunmamış olan Bökey Han (1812-1815) ile halkın han olarak kabul ettiği Şığay Sultan’ın (1812-1824) mühürlerinin yeniden yapılmış nüshaları eklendi. Hanların yüzük şeklindeki mühürlerinin müze için bilimsel rekonstrüksiyonu El-Farabi Kazak Millî Üniversitesi profesörü Tattigül Kartayeva’nın başkanlığıyla yapılmıştır. Hanların mühürlerini yeniden yapan Kazakistan’ın emektarı, kuyumcu ve restorasyon ustası Estay Daubayev’tir. Günümüzde hanların mühürleri “Han Ordası”nda sergilenen eserler arasında yer almaktadır.

        Bökey Ordası’nı kuran Bökey Han, “sultan” unvanına sahipken ve 1812 sonuna kadar kullandığı mührün kenarına nokta olarak gözüken “daire” veya “sonsuzluk” damgasını yaptırmıştır. Bu motif, Kazak Türklerinde “güneş”i simgelemektedir. Boyutu 2,5 x 2 cm’dir. Bökey Sultan’ın mührünün basıldığı belgeler Orınbor Devlet Arşivi, Kazakistan Cumhuriyeti Merkezî Devlet Arşivi ve Rusya Millî Tarih Arşivinde korunmaktadır. O, Bökey Ordası Hanı olarak tahta geçtikten sonra yeniden mühür yaptırmış ve kenarına “kögeris” (yeşillik) motifi işletmiştir. Bökey Han’ın ölümünden sonra İç Orda’yı yöneten kardeşi Şığay Sultan’ın kullandığı mührün kenarına yıldız motifi işlenmiştir. Boyutu 2,8 x 2,3 cm’dir. Bu mührün vurulduğu belgeler, Rusya Millî Tarih Arşivinde bulunmaktadır.

        Müze ve sit alanı, hükûmet kararıyla sit alanı statüsüne sahip olan açık hava müzeleri grubudur. Müze ve sit alanları; benzer yapıları, kompleksleri ve tabii yerlerdeki tarih, kültür ve tabiat anıtlarını müzeye dönüştürme esasından oluşur. Müze ve sit alanının temel amacı, tarihî-kültürel ve tabii yapıları; maddi ve manevi değerleri; tarihî, kültürel ve tabii yerinde bilimsel araştırma, kültürel tanıtım ve turistik gezi amacıyla topluma tanıtmayı, araştırmayı, yenilemeyi ve korumayı sağlamaktır. Devlet, gelecekte Han Ordası Müze ve sit alanının bu şekilde işlev görmesini planlamaktadır. 1852 yılında açılan hastanenin iki binası yenilenip burada “Sağlık Müzesi” ve “Tabiat Müzesi” açılacaktır. Turizmi kalkındırmak amacıyla müze ve sit alanını genişletip bisiklet turizmi, spor alanları, etno köy, sergi alanı, yaz okulu ve tatil yerlerinin ziyaretçilere açılması, bilgi ve danışma merkezi hizmeti sunacak turizm danışma bürosunun yaptırılması planlanmaktadır.

        Han Ordası Müzesine, her yıl 19 binden fazla ziyaretçi gelmektedir.