Unutdurulmuş Azman-Eliabbas Qedimov

Ağustos 2013 - Yıl 102 - Sayı 312

        Sovyetlerin dağılmasının üzerinden 20 yıllık bir süre geçti. Zaman hızla akıyor. 70 yıllık esaret dönemin de yaşanan sıkıntılar, kayıplar, tasfiyeler ile ilgili Türk cumhuriyetlerinde devlet öncülüğünde sistemli araştırmaların yapıldığı söylenemez. Zaten bu devletlerin başında bulunanların bir kısmı geçmiş komünist dönemde sorumluluk taşımış, parti yöneticiliği yapmış kişiler veya onların yakınlarıdır. Bu bakımdan onlardan bu yönde bir vazife beklemek hayal olur. Bu işleri vatanperver, milletini seven araştırmacılara kalmıştır. Bilhassa Stalin’in komünizmin tam uygulanmasında rejimin önünde engel olarak gördüğü, partiye mensup veya kenarda sessizce muhalif durumda bekleyen milli münevverlere yönelik kanlı tasfiye hareketinin açılmamış sayfaları arada aralanmaktadır.

         

        Stalin döneminin ağlanılacak icraatının sevinilecek tarafı, sözde yargılamalarla alakalı bütün evrakın, KGB arşivlerinde saklı tutulmasıdır. Bağımsızlığın ilk yıllarında bazı araştırmacılar kendilerini yöneten idarecilerin tutumlarını bildikleri ve gelecekte olacakları tahmin ettiklerinden ellerini çabuk tutarak bu arşivlere girip belge toplamışlardır. Bugün bu imkânı bulanların sayısı azdır ve kapı herkese de açık değildir.

         

        Azerbaycan’da 1918-1920 dönemi ve bu dönemde harice tahsil için gönderilen öğrenciler ile ilgili araştırmalar üzerinde yoğunlaşan Adalet Tahirzade, arkadaşı Hebibulla Manaflı ile önemli bir araştırmaya imza atmışlardır. Unutdurulmuş Azman-Eliabbas Qedimov (Ömür Yoluna Zindandan Baxış)[1] Eser, Şeki şehrinde doğan, Tataristan’da Kazan ve İstanbul’da yüksek tahsil yapan tıp doktoru Qedimov’un hayatını ele alan bir monografidir. Tahsilden sonra memleketine dönen ve ülkenin muhtelif bölgelerinde sağlık hizmetlerinde çalışan, bağımsızlık döneminde ki siyasi faaliyetinden dolayı komünizm döneminde hapse atılarak işkence gören, kurşuna dizilen Qedimov’un şimdiye kadar üzeri örtülü kalan hayatı bütünlük içinde değerlendirilmiştir. Adalet Tahirzade, 1918-1920 döneminde parlamentoda bulunan değişik partilere mensup milletvekillerinin tercüme-i hallerini toplamaya çalıştığı için müstakillik döneminin siyasi ve bürokratik kadrolarını, birbirileriyle ilişkilerini iyi bilmektedir. Bu bakımdan üzerinde çalıştıkları konuyu en mükemmel biçimde ortaya koymakta güçlük çekmemişlerdir.

         

        Azerbaycan’da bu alandaki araştırmaları takip etmeye çalışıyoruz. Bu eser, 1920’de komünizmin egemen olmasından sonra muhtelif senelerde Müsavat Partisi mensuplarına girişilen kanlı tasfiyede, sonraki yıllarda Stalin’in milliyet ve düşünce ayrımı yapmadan binlerce münevveri ortadan kaldırmasıyla ilgili müstakil eserler çıkmakla birlikte, tek şahsın değerlendirildiği ilk çalışma olmalıdır.  1887’de doğan Qedimov,  tahsile Aşkabat’ta başlamış, Şeki Lisesi’ni bitirmiştir.  Kazan Üniversitesi Tıp Fakültesi’ne girmiş, inkılapçı olarak yer altı faaliyetlerine katılmıştır. 1907’de Aşbabat’a kaçmış, takibata uğramıştır. 1909’da İran’a geçerek Meşhet şehrinde yaşadıktan sonra 1911’de İstanbul’a kaçmıştır. Burada yaşayan Kaskasyalı Celal Korkmazov’un tavsiyesi üzerine ittihatçı Dr. Bahattin Şakir tarafından yerleştirildiği Tıp Fakültesi’ni 1916’da bitirmiştir.  Azerbaycanlı,  İstanbul Öğretmen Okulu mezunu Mehmet Şerif Bilgehan sonraki yıllarda Dr. Bahattin Şakir’in baldızı ile evlenmiş, onunla kader birliği yaparak Teşkilat-ı Mahsusa’da çalışmış, Türkiye’deki muhtelif lise ve öğretmen okullarında çalışarak hayatını noktalamıştır. 1918’de Azerbaycan’a dönmesine kadar Türk ordusunda hekim olarak çalışan Qedimov, memleketinde önce doktor sonra Şeki şehri Sağlık Şubesi Müdürü olarak çalışmıştır. Azerbaycan’da hiçbir siyasi partide bulunmamış, daha sonra girdiği komünist partisini bir müddet sonra yağmacılık, halkı açlığa ve sefalete mahkûm etmekle suçlayarak terk etmiştir. Şeki kaza Sovyeti yönetimine bağımsız olarak seçilmiştir. 1921 yılında bazı arkadaşları ile birlikte tutuklanarak sorgulanmış, ifade vermiştir. Partiden istifa etmesinin bedelini ağır ödemiş 1936 yılına kadar değişik tarihlerde 4 defa hapsedilmiştir.

         

        Kuba şehrinde hekim olarak çalıştığı sırada 7 Ocak 1937 tarihindeki tutukluğunda faaliyetini gizli olarak sürdürdüğü iddia edilen Müsavat Partisi’nin 4. Yönetim Kurulu üyesi olarak suçlanmıştır. Gerçi Müsavat Partisi Sovyet egemenliğinden sonra yeraltına çekilerek faaliyetini sürdürmüş ise de Qedimov’un iddia edildiği gibi idare heyetinde bulunup bulunmadığı meçhuldür. Ondan bir gün sonra tutuklanan kız öğretmen okulu müdürü Medine Qıyasbeyli’de aynı ithama maruz kalmış, iki yıl tutuklu kalmış ve 12 defa sorgulanmış, Qedimov’u suçlayabilecek ifade alınmaya çalışılmıştır.

         

        Qedimov’un sorgusu ağustos ayına kadar fasılalı olarak devam etmiştir. Yazarlar onun ifadelerinde isimlerini zikrettiği Azerbaycanlı aydınlar ile ilgili tamamlayıcı bilgiler vermişlerdir. Böylelikle dönemin siyasi tarihi, şahsiyetlerin ilişkileri ve ailelerinin ahvali öğrenilmektedir. Adalet Tahirzade, dönemin siyasi vaziyetine hâkimiyetinden dolayı suçlular hakkında hazırlanan iddianamenin tutarsız ve yanlış taraflarına işaret etmiştir.

         

        Qedimov, uzun süren sorgusunun sonucunda ya daha fazla dayanamadığı veya önüne konan sözde ifadesini imzalamasından sonra, ‘Türk Muhibbi’ teşkilat kurmak iddiasıyla kurşuna dizilmesi ve emlakına el konulması cezası verilmiş, hüküm 28 Eylül 1937 günü infaz edilmiştir.

         

        Bu eseri yukarıda kısaca işaret ettiğimiz sadece bir şahsı alakalandıran bir çalışma olarak düşünmemek gerekir. Qedimov’un odağında bulunduğu Sovyet Azerbaycan’ının kısa bir tarihidir. Yazarları tebrik ediyor, bu vadide yeni eserlerinin kısa sürede ortaya çıkmasını temenni ediyoruz.

         

         

        


        


        

        [1] Unutdurulmuş Azman-Eliabbas Qedimov (Ömür Yoluna Zindandan Baxış), Azerbaycan Milli İlimler Akademisi, Şeki Regional İlmi Merkezi yayını Bakı, 2012, 204 s. Azman, Anadolu Türkçesinde olduğu gibi Azeri Türkçesinde de büyük, kocaman manasındadır.


Türk Yurdu Ağustos 2013
Türk Yurdu Ağustos 2013
Ağustos 2013 - Yıl 102 - Sayı 312

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele