Türk Dünyasında Köroğlu Havaları

Mayıs 2013 - Yıl 102 - Sayı 309

        Türk dünyasının geçmişten günümüze kadar gelebilen en önemli kültürel eser ve değerlerinin başında; Dede Korkut Destanı, Manas Destanı ve Köroğlu Destanı yer almaktadır. Her halkın kendisine has mücadele ve kahramanlıklarla dolu tarihi, kimi zaman sanatına, kimi zaman sözlü ve yazılı edebiyatına, kimi zaman da şiirine ve müziğine yansımıştır. Bu sebeple diğer destanların yanında, özellikle Köroğlu destanı, Türk soylu halkların kültüründe daha derin izler bırakmış ve unutulmamıştır. Türkiye, İran, Azerbaycan, Türkmenistan, Kazakistan, Özbekistan ve Tataristan’da Köroğlu adı ile maruf yerler, dağlar, yaylalar ve kaleler bulunmaktadır. Bu da şunu açıklamaktadır ki Köroğlu ismi sadece coğrafi bölgeleri değil, halkın yüreğinde de oldukça büyük bir yeri sahiplenmiştir.

         

                    Bu destanı incelerken; onu çalıp söyleyerek hafızalara, gönüllere ve dillere işleyen üstat ozanlar, âşıklar, bakşılar ve onların kabiliyetli çıraklarından bahis etmemek tabi ki düşünülemez. Bu kişiler; hepimizin gönlünde taht kuran bu kahramanın savaşlarını, sevgisini, kişiliğini ve arzularını telli sazları ile icra etmiş, halkın toy ve düğünlerinde yiğitlik ve mertliğini vasıflandırmışlardır. Onun sadece yiğit, mert, korkusuz kişiliğini yani cengâver özelliklerini değil, aynı zamanda oldukça maharetli bir saz ve söz ustası olduğu gerçeğini de bizlere aktarabilmişlerdir.

         

        Azerbaycan âşık sazlarında Şah perde (1. oktavın Fa sesi), ve Ayak şah perde (1. oktavın si bemol sesi) olarak adlandırılan perdeler, sanki Köroğlu ezgilerini icra etmek için, saz üzerindeki yerlerini almışlardır. Bu bakışla da baktığımızda Köroğlu ezgileri denilince akla, kahramanlık ezgileri gelmektedir. Kerem ezgileri pes perdelerde gamlı ve kederli ruh halini insanlara yansıtırken, Köroğlu ezgileri kahramanlık sembolü olarak tiz perdelerden yansır. Yine umumiyetle İran ve Azerbaycan’da Kerem Havaları çoğunlukla Segâh makamında, Köroğlu havaları ise Rast makamında icra edilir. Bu havaların akort düzeni ise, Umumi akort (Kara düzen) sistemindedir.

         

        Türk dilli ülkelerde Köroğlu’nun farklı kolları (destanları) olduğu gibi, bu kollar da değişik akortlarda, melodilerde, tempolarda ve makamlarda icra edilmektedir. Sanatçının bilgisi, yeteneği ve yetiştiği ekolü burada gayet önemli bir rol oynamaktadır. Bu sebeple âşıkların kimi iki, üç, kimi de daha fazla kolu ve farklı sayıda Köroğlu ezgilerini icra edebilmektedir.

         

        Bununla beraber, yöresel değişiklikler ve coğrafyaya bağlı olarak, aynı melodi farklı adlarla adlandırılırken, farklı melodiler de aynı adlarla anılabilmektedir. Bu farklılıklar ise isim, makam ve tempo farklılıkları olarak sınıflandırılabilir. Bütün bu sebeplerden ötürü de Köroğlu ezgilerinin sayı ve tasnifi, oldukça zor bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır.

         

                    Bütün bunlara rağmen, Köroğlu havalarının daha önceden yapılmış birtakım tasnifleri de mevcuttur. Bu tasniflere şöyle bir göz atacak olursak;

         

        1968’de Erivan’da Hayatsan Yayınevince yayımlanan, Azerbaycanlı yazar Ekber Yerevanlı’nın kadim dönemden 18. asra kadar “Azeri Ermeni Edebî Alakaları” adlı kitabının 308. sahifesinde, on bir adet Köroğlu havasından bahsedilmektedir ki bunlar:

         

        1. Köroğlu/koşma.

        2. Köroğlu bozuğu/koşma.

        3. Köroğlu muhammesi/muhammes.

        4. Köroğlu tepebaşı/koşma.

        5. Deli Köroğlu/koşma.

        6. Döşeme Köroğlu/koşma.

        7. Zarbı Köroğlu/koşma.

        8. Yorutma Köroğlu/koşma.

        9. Misri Köroğlu (Behmanı)/koşma.

        10. Nefes kayıtmaz Köroğlu/koşma.

        11. Cengi Köroğlu/koşma.

         

                    Yine Azerbaycanlı musikişinas bilim adamı Emine Eldarova’nın 9. cilt “Azerbaycan İnce Sanatı” adlı mecmuada yayımladığı makalede yirmi beş Köroğlu havasından bahsetmektedir:

         

        1. Atlı Köroğlu.

        2. At üstü Köroğlu.

        3. Bozuğu Köroğlu.

        4. Kaytarma Köroğlu.

        5. Döşeme Köroğlu.

        6. Cengi Köroğlu.

        7. Köroğlu.

        8. Köroğlu’nun adlandırılması.

        9. Köroğlu Afşarısı.

        10. Köroğlu Kaytağısı.

        11. Köroğlu’nun döndermesi.

        12. Köroğlu çengisi.

        13. Köroğlu lalesi.

        14. Köroğlu muhammesi.

        15. Köroğlu’nun orta kaytağısı.

        16. Köroğlu’nun orta muhammes havası.

        17. Köroğlu’nun sarı köyneği. (gömleği)

        18. Köroğlu’nun sürütmesi.

        19. Köroğlu’nun telimi.

        20. Kürdü Köroğlu.

        21. Misri Köroğlu.

        22. Orta Döğüş (Savaş) Köroğlu.

        23. Piyade Köroğlu.

        24. Acem Köroğlu.

        25. El Kaytağı Köroğlu.

        Bunlara ek olarak bizzat tarafımızdan,

        Âşık Emrah Gülmemedov icrasında;

        1. Çortoyu Köroğlu,

        2. Sürütme Köroğlu

                    Âşık Şehadet Gülmemedov icrasında;

        1. Arabî Köroğlu

        isimli havalar da tespit olunmuştur.

         

        İran’da (Güney Azerbaycan) ise yine tarafımızdan tespit olunmuş, bilinen ve icra edilen Köroğlu havaları ise şunlardır;

         

        Tebriz âşıklarının repertuarında bulunan sekiz Köroğlu havası ki bunlar:

         

        1. Meydan Köroğlu

        2. Cengi Köroğlu.

        3. Türkü Köroğlu.

        4. Misri Köroğlu.

        5. Köroğlu kaytarması/Şahseveni.

        6. Döşeme Köroğlu.

        7. Meydan Köroğlu.

        8. Köroğlu dübeyti/İran dübeyti

        Merend âşıklarının repertuarında ki beş Köroğlu havası;

        1. Laçını Köroğlu.

        2. Türkü Köroğlu.

        3. Cengi Köroğlu.

        4. Köroğlu Behmanı.

        5. Köroğlu kaytarması/Şahseveni.

         

        Urmiye âşıklarının repertuarında ki üç Köroğlu havası;

         

        1. Cengi Köroğlu.

        2. Köroğlu dübeyti.

        3. Köroğlu Yemenisi. (Anadolu âşıkları bu ezgiyi “Köroğlu Çeşitlemesi” adı ile icra ederler.)

         

                    Marağa âşıklarının repertuarında ki üç Köroğlu havası;

         

        1. Heşteri Köroğlu.

        2. Meydan Köroğlu.

        3. Cengi Köroğlu.

         

                    Zencan âşıklarının repertuarında ki iki Köroğlu havası;

         

        1. Yalkızlı Köroğlu. Bu hava yakın bir tarihte Âşık Settar Hudai tarafından bestelenmiştir.

        2. Cengi Köroğlu.

         

                    Hürremdere / Abhar âşıklarının repertuarında ki beş Köroğlu havası;

         

        1. At üstü Köroğlu.

        2. Ayvazı Köroğlu.

        3. Döşeme Köroğlu.

        4. Cengi Köroğlu.

        5. Kelle Köroğlu.

                    Tahran âşıklarının repertuarında bulunan on iki Köroğlu havası;

         

        1. Cengi Köroğlu.

        2. Misri Köroğlu.

        3. Türkü Köroğlu.

        4. Döşeme Köroğlu.

        5. Rubai Köroğlu.

        6. Meydan Köroğlu.

        7. Nefes almaz Köroğlu.

        8. Bozuğu Köroğlu.

        9. Laçını Köroğlu.

        10.Köroğlu kaytarması / Sarıtoprak.

        11.Ayvaz Peşrovu.

        12. Köroğlu’nun Tebil cengi havası.

         

                    Save âşıklarının repertuarında bulunan iki Köroğlu havası;

         

        1. Kelle Köroğlu.

        2. Köroğlu cengi.

         

                    Hamedan âşıklarının repertuarında bulunan iki Köroğlu havası;     

        1. Köroğlu

        2. Ayvazı Köroğlu.

         

                    Türkmen bakşılarının repertuarında ise bir adet Köroğlu havası bilinmektedir ki, bu havanın adı ‘Köroğlu’nun At Oynatışı’dır.

         

                    Türkiye’de ise, Kars âşık sanatı ustalarından Âşık Şeref Taşlıova’dan alınan malumata göre, dört adet Köroğlu havası icra olunmaktadır. Bunlar;

         

        1. Köroğlu.

        2. Koçaklama Köroğlu.

        3. Ciritleme Köroğlu.

        4. Yürük Köroğlu.

         

        Son yıllarda Türkiye’de Zülfü Livaneli ve Ahmet Şafak, Köroğlu’na ithafen besteler yapmışlardır. TRT repertuarında da ona yakın türkü, Köroğlu havası olarak geçmektedir.

         

        Yaptığımız araştırmalar sonucu, genellikle İran ve Azerbaycan’daki Köroğlu havaları aynı isimlerle ve ortak melodilerle icra edilmektedir. Ancak bazı bölgelerde daha öncede bahsettiğimiz üzere, bu durumun tersi de gözlemlenebilmektedir. Yani isimleri aynı olan, ama melodisi farklı havalar da karşımıza çıkmaktadır. Hâlihazırda İran ve Azerbaycan’da icra olunan toplam eser sayısı kırk beş’tir.

         

        1. Köroğlu’nun at oynatışı.

        3. Ayvazı Köroğlu.

        4. Kelle Köroğlu.

        5. Köroğlu cengi / Cengi Köroğlu.

        6. Mısri Köroğlu.

        7. Türkü Köroğlu.

        8. Döşeme Köroğlu.

        9. Rubai Köroğlu.

        10. Meydan Köroğlu.

        10. Nefes almaz Köroğlu / Nefes kayıtmaz Köroğlu.

        11. Bozuğu Köroğlu.

        12. Laçını Köroğlu.

        13. Köroğlu kaytarması / Sarıtoprak / Kaytarma Köroğlu / Şahseveni.

        14. Ayvaz Peşrovu.

        15. Köroğlu’nun tebil cengi havası.

        16. At üstü Köroğlu.

        17. Yalkızlı Köroğlu.

        18. Heşteri Köroğlu.

        19. Köroğlu dübeyt.

        20. Köroğlu Yemenisi / Anadolu âşıklarının Köroğlu çeşitlemesi ismi ile icra ettikleri hava budur.

        21. Köroğlu Behmanı.

        22. Arabi Köroğlu

        23. Çortoyu Köroğlu.

        24. Sürütme Köroğlu / Köroğlu’nun sürütmesi.

        25. Köroğlu bozuğu.

        26. Köroğlu muhammesi.

        27. Koroğlunun orta muhammes havası.

        28. Köroğlu tepebaşısı.

        29. Deli Koroğlu.

        30. Zerbi Köroğlu.

        31. Yorutma Köroğlu.

        32. Atlı Köroğlu.

        33. Köroğlu’nun adlandırılması.

        34. Köroğlu avşarısı.

        35. Köroğlu kaytağısı.

        36. Köroğlu’nun orta kaytağısı.

        37. El kaytağı Köroğlu.

        38. Köroğlulunun döndermesi.

        39. Köroğlu lalesi.

        40. Köroğlu’nun sarı köyneyi. (gömleği)

        41. Köroğlu’nun telimi.

        42. Kürdü Köroğlu.

        43.Orta döğüş Köroğlu.

        44. Piyade Köroğlu.

        45. Ecem Köroğlu.

         

                    Şunu da belirtelim ki tarafımızdan 2012 yılında Gence’de ‘Gence Poligrafiya ASC’ yayınevi tarafından, Azeri sazı için yazılan “Köroğlu Havaları” isimli eserde, Azerbaycan, İran (Güney Azerbaycan) Kaşkai âşıklarının, Özbek Türklerinin, Anadolu ozanlarının, Türkmen bakşılarının ve Kazak akınlarının repertuarlarında bulunan 75 adet Köroğlu havası notaya aktarılmış ve yayımlanmıştır. Bu eser kahramanlık motifleriyle maruf klasik Köroğlu havalarıyla beraber, aynı zamanda da tempolu ve gayet hareketli folklorik motifler de içeren eserlerden oluşmaktadır. Bu eser; yukarıda adını zikrettiğimiz bölgelerdeki âşıkların, müzisyenlerin ve sanatçıların icralarından, orijinallerine sadık kalınarak derlenip, kitap hâline getirilmiştir. Bu yetmiş beş eser şunlardır;

         

        Azerbaycan’da tarafımızdan derlenen yirmi üç Köroğlu havası;

         

        1. Bozuğu Köroğlu.

        2. Misri Köroğlu.

        3. Koroğlu güzellemesi.

        4. Köroğlu hengi.

        5. Cengi Köroğlu.

        6. Arabî Köroğlu.

        7. Köroğlu dübeyt.

        8. Köroğlu geraylı.

        9. Sürütme Köroğlu.

        10. Bozlu Köroğlu.

        11. Rubai Köroğlu.

        12. Kanlı Köroğlu.

        13. Meydan Köroğlu.

        14. Deli Köroğlu.

        15. Nefes almaz Köroğlu.

        16. Atlı Köroğlu.

        17. Piyade Köroğlu.

        18. İmran Köroğlu.

        19. Ayvazı Peşrev.

        20. Köroğlu şikestesi.

        21. Tebil-cengi Köroğlu.

        22. Laçını Köroğlu.

        23. Köroğlu kaytarması.

         

        İran (Güney Azerbaycan) âşıklarının repertuarında ki iki eser;

        1. Köroğlu laylası.

        2. Köroğlu cengi dübeyt.

        Yine İranda yaşayan Kaşkai Türklerinden derlenen beş eser;

        1. Kaşkai Köroğlu.

        2. Xoş geldin Eyvaz.

        3. Köroğlu toyxanası.

        4. Köroğlu’nu neyledin?

        5. Demircioğluna toy tutma.

         

        Anadolu âşık ve sanatçılarından alınan yirmi dört eser;

         

        1. Köroğlu çeşitlemesi.

        2. Kizir oğlu Mustafa Bey.

        3. Köroğlu meydan içinde.

        4. Köroğlu solaklaması.

        5. Köroğlu solağı.

        6. Bizim ellerin beyleri (1)

        7. Bizim ellerin beyleri (2)

        8. Köroğlu

        9. Can Köroğlu.

        10. Ayvaz geliyor.

        11. Ayvaza imdat gidelim.

        12. Selam olsun ağalara, beylere.

        13. Ayvaz bu gelen, bu gelen.

        14. Ayvaz gelir otağından.

        15. Ayvaz güzellemesi.

        16. Mert dayanır, namert kaçar.

        17. Kırat semahı.

        18. Köroğlu demişler.

        19. Devir değişti Köroğlu.

        21. Kıratın tarifi.

        22. Koç yiğitler olmasaydı.

        23. Köroğlu gamı.

        24. Erzurum Köroğlu.

         

        Kırım Türklerinden alınan bir ezgi;

         

        1. Ben bir Köroğlu’yum.

        Türkmen bakşılarından alınan üç ezgi;

        1. Kırat gel.

        2. Kıratım.                                           

        3. Göroğlu Destanı

        Kazak akınlarından derlenen iki ezgi;

        1. Köroğlu

        2. Küy Köroğlu.

         

        Özbek sanatçılarından alınan bir ezgi;

         

        1. Gitme Köroğlu.

        adlı eserler olarak yayınlanmıştır.

         

                 Şunu da belirtmeliyiz ki Köroğlu havaları sadece âşık sazında değil, Azerbaycan ve Türkiye zurnacılarının repertuarlarında da bulunmaktadır. Azeri zurnacılarının icra ettiği altı Köroğlu havası şunlardır;

         

        1. Köroğlu divani.

        2. Nevruzu Köroğlu.

        3. Köroğlu nağarası.

        4. Köroğlu yallısı.

        5. Köroğlu cengi.

        6. Cengi

        Anadolu’da icra edilen sekiz hava ise;

         

        1. Köroğlu pehlivan havası.

        2. Köroğlu raksı (1)

        3. Köroğlu raksı (2)

        4. Köroğlu halayı.

        5. Köroğlu barı.

        6. Mey Köroğlu.

        7. Kırat oyunu

        8. Köroğlu cıdırı.

         

        isimleriyle icra olunmaktadır.

         

        Azerbaycanlı büyük besteci ve müzikolog Üzeyir Hacıbeyli de 1937 yılında genellikle Köroğlu ezgilerinden oluşan muhteşem bir opera besteleyerek, Köroğlu havalarının klasik müzik türünde de icra edilebilmesini gerçekleştirmiştir.

         

        Sonuç olarak; bütün Türk dünyasının ortak moral ve kültür değeri olan Köroğlu havalarının toplanması ve unutulmadan bir araya getirilmesiyle bir Köroğlu Ezgileri Antolojisi oluşturulması, önümüzdeki en önemli vazifelerden biridir.

         

        Bu aşamadan sonra ise; başta bütün Türk dünyası olmak üzere, bize komşu diğer coğrafyalarda da Köroğlu Destanı’nın araştırılması, eğer biliniyor veya tanınıyorsa buradaki eserlerin de Köroğlu havaları kapsamına alınması gibi mühim bir görev de karşımıza çıkmaktadır. Bütün bunlardan sonra nihai hedef olarak, bütün Türk dünyasının iştirakiyle, ortak bir Köroğlu Enstitüsü oluşturulması en büyük dileklerimizden biridir. Bu enstitü; Köroğlu’yla alakadar bütün sahaları (müzik, folklor ve edebiyat) ve bu ölümsüz halk kahramanını, başta Türk dünyasına, daha sonra ise bütün dünya kültür mirasına bilimsel temelde tanıtacak ve öğretecek en önemli araçtır.


Türk Yurdu Mayıs 2013
Türk Yurdu Mayıs 2013
Mayıs 2013 - Yıl 102 - Sayı 309

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele