Azerbaycan Siyasi Önderlerinden Ali Merdan Topçubaşı’nın Arşivi

Aralık 2016 - Yıl 105 - Sayı 352


        Azerbaycanlı dostum Ramiz Abutalıbov ilerleyen yaşına rağmen önemli eserlere imza atmaya devam etmektedir.1 Paris’te farklı yıllardaki iki vazife döneminde Azerbaycan siyasi muhacirlerinin yakınlarıyla kurduğu samimi ilişkiler sonucu temin ettiği belgeleri memleketine getirip Azerbaycan Devlet Edebiyat ve İncesanat Arşivi ile Devlet Arşivi’ne vermiştir. Azerbaycan’a getirdikleri ve Paris’te çeşitli araştırma merkezlerinde mahfuz tutulan vesikaları Salavat İshakov ve Georgi Mamulia ile birlikte değerlendirip Azerbaycan’ın siyasi tarihi bakımından son derece önemli eserler ortaya koymuşlardır. Arşivlere verdiği vesikalara dayanarak arkadaşlarıyla müştereken ve Cemil Hasanlı da, müstakil monografiler, Azerbaycan siyasi muhaceretinin tarihini, karşılıklı mektuplaşmaları ihtiva eden eserler yazmışlar ve belge neşirleri yapmışlardır. Bu eserlerin tamamı araştırma ürünü değerli çalışmalardır.

        Abutalıbov’un memleketine getirdiği vesikaların ağırlığını Paris Barış Konferansı’nda Azerbaycan’ı temsil eden heyetin başkanı Ali Merdan Topçubaşı’ya ait olanlar teşkil etmektedir. Ramiz Bey, Gürcü dostu Georgi Mamulia ile birlikte “A. M. Topçubaşı, Parijskiy Arhiv 1919-1940. V Çetiryoh Knikah. Kniqapervaya 1919-1921/A. M. Topçubaşı, Paris Arşivi 1919-1940. Dört Kitapta. Birinci Kitap 1919-1921” isimli yeni bir eser neşretmiştir. Eser Moskova’da “Hudojestvennaya Literatura” Yayınevi’nde 2016’da Haydar Aliyev Vakfı’nın mali desteği ile basılmıştır.

        İyi bir hukuk tahsili yapan Topçubaşı 1900’lü yılların başından itibaren Azerbaycan’da milli hareketin önderlerinden biri olmuştur. Çarlık döneminde Duma’da milletvekili, Rusya Müslümanlarının yaptıkları kongrelerin düzenleyicisi olarak önemli görevler üstlenmiş, onların siyaset sahasında teşkilatlanmalarını sağlamış, kimlik kazanmalarını teşvik etmiştir. Rusya’da I. Devlet Duması’nda Müslüman Fraksiyonu’nun rehberliğini yapmıştır. Müslüman grubun kanun tekliflerinin metinlerini kaleme almıştır. Ali Merdan Topçubaşı, ülkesinin 1918’de bağımsızlığını ilan etmesinden sonra milletvekili olarak siyasi faaliyette bulunmuştur. Hakkında akademik seviyede ilk çalışma Azerbaycanlı Vügar İmanov tarafından Boğaziçi Üniversitesi’nde yapılan yüksek lisans tezidir.2 Araştırmacı, Topçubaşı’nın Paris’te bulunan şahsi arşivine ulaşamadığı için sadece Azerbaycan’da bulunan vesikalar değerlendirilmiş, Türkiye’deki belgeler de nazarı dikkate alınmamıştır. Topçubaşı, Avrupa’da bulunduğu yılların başlarında bilhassa ülkesinin Sovyet hâkimiyetine girmesinden sonra temaslarını genişletebilmek, meselelerini anlatabilmek gayesiyle etkin bir diplomatik faaliyette bulunmuştur. Sulh görüşmeleri sebebiyle Lozan’da bulunan İsmet İnönü’yü ziyaret etmiş, heyet üyeleriyle ikili görüşmelerde bulunmuştur. Görüşme notlarında bu isimler zikredilmektedir. Lozan’daki Türk heyeti üyelerinin notlarında, hatıra parçalarında bununla ilgili kayıtlara tesadüf edilmiyor. Bu büyük bir eksikliktir.

        Azerbaycan’ın yeniden bağımsızlığını kazanmasından sonra, 1918 yılı Ağustos ayında Paris’e gitmek üzere İstanbul’a yola çıkan Topçubaşı’nın hükümeti ile yaptığı yazışmalar Hasan Hasanov, Atahan Paşayev ve V. Ağayev tarafından “İstanbul’da Diplomatik Sohbetler” adıyla Rusça olarak neşredilmiştir (Bakü, 1994). Azerbaycan’da devlet idaresinin kurumlaşmasından sonra geçmişin öğrenilmesi merhalesinde Paris Barış Konferansı’ndan merkeze gönderdiği raporların asılları ve Rusça tercümeleri “Paris Mektupları” başlığı ile 1998’de neşredilmiştir. Paris ve Bakü arşivlerindeki vesikalara dayanarak tanınmış tarihçi Cemil Hesenli mükemmel bir monografi neşretmiştir: Tarihi Şehsiyyetin Tarihi Elimerdan Bey Topçubaşov, Baku 2013.3 Ali Merdan Topçubaşı’nın bütün yazıları, raporları ve çalışmaları Hasan Hasanovun gayretleri ile bu yıl dört cilt hâlinde “Ali Merdan Topçubaşov” başlığı altında neşredilmiştir. Bu dört ciltte kronolojik olarak onun Kaspi gazetesinde başyazarlık yaptığı dönemdeki gazetecilik faaliyeti, içtimai-siyasi çalışmaları, devletçilik çalışmaları, siyasi muhaceret yıllarındaki faaliyeti ile ilgili eserleri toplanmıştır. Vatanından uzakta siyasi muhacir olarak yaşadığı ömrünün son 16 yıllık döneminde yakın çalışma arkadaşı Ceyhun Hacıbeyli ve Azerbaycan bağımsızlığının önderi Mehmet Emin Resulzade’ye yazdığı mektuplar bu ciltler içinde yer almıştır. Bu araştırmanında Rusça neşredilmesi büyük talihsizliktir. Ümit edilir ki önümüzdeki günlerde Azerbaycan Türkçesine tercümesi yapılır.

        Topçubaşı hakkındaki çalışmaların sonuncusunda Abutalıbov ve Mamulia, onun Paris arşivlerinde bulunan bütün vesikalarını 4 cilt hâlinde Rusça neşretmeyi planlamışlardır. Topçubaşı’nın Paris’te bulunan arşivinin çok büyük olduğu, on adamın 10-15 yıl çalışarak ancak değerlendirebileceği belirtilmiştir. Çok muntazam çalışan, evrak muhafaza eden bir kişi olduğundan şahsi çok sayıda materyal toplamıştır. Rusya Müslümanları ile ilgili çok sayıda vesika biriktirmiştir. Müslüman kurultaylarına, onların hazırlık dönemlerine ait çok sayıda vesikalar arşivde bulunmaktadır. Bu kurultayların toplanmasından önce geniş Rusya topraklarında yaptığı uzun seyahatlerde tuttuğu yol kayıtları Bakü’deki arşivde bulunmaktadır. Bu kayıtlarda yaptığı harcamaların geniş bir dökümü bulunmaktadır. Paris Barış Konferansı ve Azerbaycan heyeti ile ilgili belgeler arşivdedir. Arşivde ayrıca tuttuğu günlükleri mevcuttur. Günlükler 40 defterdir. Gelecekte günlüklerinin neşredilmesi muhakkak son derece yararlı olacaktır.

        Bu sebeple araştırmacılar çalışmalarını sınırlandırmak mecburiyetinde kalarak sadece diplomatik faaliyetiyle ilgili belgeleri ele almışlardır. Bu belgeler; onun verdiği notalar, memorandumlar, görüşleri ihtiva etmektedir. Topçubaşı, arşivinin toplu neşrinin 1919-1921 yıllarını ihtiva eden 1. cildinin giriş, tercüme ve kayıtlar bölümünü G. Mamulia hazırlamıştır. Gürcü araştırmacı, kendi ülkesinden siyasi muhacir olarak Avrupa’ya gidenlerle alakalı olarak geniş araştırma yaptığından konuya aşina olup, vesikaların değerlendirilmesinde ve mukayese de tecrübelidir. 5-168. sayfalar arasını ihtiva eden bu bölümde yapılan geniş açıklamalar çok sayıda dipnotla desteklenmiştir. Birinci ciltte 120 vesika neşredilmiştir. Bu vesikaların bir kısmı Topçubaşı’nın şahsi arşivinden, bazıları ise Fransa Dışişleri Bakanlığı arşivinden temin edilmiştir. Topçubaşı, diplomatik yazışmalarını Fransızca yaptığı için bu vesikalar Rusçaya tercüme edilmiştir. Azerbaycan’da ki ilmi neşriyatın ekseriyetinde görülen bir eksiklik bu çalışmada da karşımıza çıkmıştır. Eserin dizini bulunmamaktadır. Şahıs isimleri bakımından önemi inkâr edilemeyecek dizine en azından sonuncu ciltte yer verilmesi temennimizdir.

        Bu serinin 1921-1923 yıllarını ihtiva eden ikinci cildinde 140 vesika yer alacaktır ve baskıya verilmiş bulunmaktadır. Diğer iki cilt 1924-1934 ile 1934-1940 yılları vesikalarını kapsayacaktır. Bu değerli eserin ikinci cildinde yer alacak vesikalar Millî Mücadele’yi sürdürmekte olan Ankara Hükümeti’nin Dışişleri Bakanı Bekir Sami Kunduh’un Londra ve Paris’te yaptığı temaslar ve görüşmeleri açısından bizi de yakından ilgilendirmektedir. Bu çalışmalarından dolayı yazarları tebrik ediyoruz.

Türk Yurdu Aralık 2016
Türk Yurdu Aralık 2016
Aralık 2016 - Yıl 105 - Sayı 352

Basılı: 10 TL

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele