Denizli’deki Türk Ocakları Binaları

Nisan 2015 - Yıl 104 - Sayı 332

        [gid]63[/gid]

         

        Türk Ocakları, 1912-1931 yılları arasındaki ilk döneminde Denizli Merkez, Acıpayam, Babadağ, Çal, Çivril, Güney, Sarayköy ve Tavas’ta kurulmuştur. Bu şubelerden Denizli Merkez, Acıpayam, Çal, Çivril ve Sarayköy şubelerinin kendilerine ait hizmet binaları mevcut idi. Ayrıca Çivril şubesinin kendi mülkü olan hisseli bir arsası vardı. Babadağ, Güney ve Tavas şube binalarının, bu derneğin kendi malı olduğuna dair bilgi veya belgeye rastlanmamıştır.


Denizli Türk Ocağı

        
15 Mayıs 1919’da, İzmir’in Yunan ordusu tarafından işgal edildiği gün, halkın bir kısmı Çaybaşı Mahallesindeki, “Çaybaşı Camisi’nin tam karşısında bulunan”1 Türk Ocağı’nda toplanmış; oradan mitingin yapıldığı Bayramyeri Meydanı’na gitmiştir. Millî Mücadele’nin verildiği günlerde Denizli Türk Ocağı Şubesi de bir askerlik şubesi gibi görev yapmıştır. 23.11.1924-27.09.1930 tarihleri arasında Aralık 1923’te 164 milletvekili tarafından TBMM Başkanlığı’na; “Türk Ocakları şubelerine emvali metrukeden (terk edilmiş mallardan) parası karşılığında bina verilmesi” için bir önerge verilmiştir. “Bu önergenin kabulü sonrasında Türk Ocağı Denizli Şubesi’ne de bedeli mukabilinde bina temin edilmiştir.”2 bilgisi elimizde mevcut ise de elimizde “Denizli Türk Ocağı’na şuradaki bina verilmiştir” diye bir belge mevcut değildir. Şube yöneticileri, kendilerine ait bir binaya ihtiyaç duyarak inşaata başlamış ve 1929 yılına kadar Çaybaşı’ndaki binada faaliyetini sürdürmüştür. 1929 yılında, sekiz oda ve bir salon olarak planlanan bu yapının bitirilebilen kısımlarına taşınılmış; kapatıldığı 1931 yılına kadar orada hizmet vermiştir. 23.11.1924-27.09.1930 tarihleri arasında Adliye Vekili olarak görev yapan Mahmut Esat Bozkurt, kesin olarak tespit edemediğimiz bir tarihte Denizli’ye geldiğinde Denizli Türk Ocağı Şubesini de ziyaret etmiştir. Tahminimize göre Mahmut Esat Bozkurt’un ziyareti, şubenin yeni binasına taşındığı tarih olan 1929 yılından önce yapılmış olmalıdır.

        
Denizli Türk Ocağı Şubesi’nin kendi inşa ettiği ve henüz iki yıl barındığı binası, 1931 yılında, 6.000 lira değer biçilerek ve “Bina iskeleti- zemini hususi muhasebeye ait.” kaydıyla Cumhuriyet Halk Fırkası’na devredilmiştir.3 Cumhuriyet Halk Fırkası’na devredilen bu binanın yeri hakkında da bir kayıt –şimdilik- elimizde yoktur.4

         

        

        
Denizli Türk Ocağı’nın ikinci dönemi olan 1969-1980 yılları arasında ilk kullandığı bina, önceleri Orkul (sonraları Candoğan Parkı adı verilmiştir.) Parkı’nın hemen yanındaki “Süt Damlası” adını taşıyan, Çocuk Esirgeme Kurumuna ait binadır. Şube burada 1970’li yılların ortalarına kadar hizmet vermiş, daha sonra Gazi Mustafa Kemal Bulvarı üzerindeki bir binaya taşınmış; buradaki hizmeti de 12 Eylül 1980’e kadar devam etmiştir. Sonraki yıllarda yıkılarak yerine Alba Han adıyla (836. sokak, No: 12) bir bina yapılmıştır.

        
Türk Ocakları Denizli Şubesi üçüncü dönemi 6 Temmuz 1987 tarihinde; (Hastane Caddesi, Mestes İş Hanı, Nu: 23) adresinde başlamıştır. Bu dönemde hizmet verdiği binalarda hep kiralanmış, kendine ait binası olmamıştır. Daha sonra; (Hastane Cad. No 17, kat 5, Daire 2, Kayoğlu Apartmanı) ve (Hastane Cad. No: 29, Çimen İş Hanı, Daire 23) adreslerinde hizmet verdikten sonra 07.01.1996’da (Hastane Cad. 494. Sokak, Nu: 9, Taşdemir İş Hanı’na) taşınmıştır. Şube, 15.06.2010 tarihli kararıyla (Çaybaşı Mahallesi, 1583. Sokak, Nu: 68/A) adresine taşınarak burada hizmet vermeye başlamıştır; hâlen aynı adreste faaliyetini sürdürmektedir.

        
İlçelerdeki Türk Ocakları Binaları

        
Türk Ocağı Acıpayam Şubesi: Ocak Başkanı Dava Vekili Mehmet Faik Bey, derneğe hizmet binası kazandırmak için kolları sıvamış; inşaata 14 lira ile başlanmış kısa sürede 50.000 lira değerinde bir binaya sahip olunmuştur.5 Hizmet binası ve 2.000 lira değer biçilen, derneğin kendi mülkü olan değirmen de Cumhuriyet Halk Fırkası’na devredilmiştir.6 Değirmen; kapatıldığı ve CHF’ye devredildiği 1931 yılından sekiz yıl sonra 350 lira bedelle ve pazarlık suretiyle Acıpayam’ın Yukarı Mahallesinden Kadri Yüreğilli adındaki şahsa satılmıştır. Bu şahıs değirmeni onararak işler duruma getirmiş ve kırk yıla yakın işlettikten sonra değirmenin arsası üzerine bir ev inşa etmiştir.

        
Türk Ocağı Çal Şubesi: Şube, bedeli karşılığında hizmet binasına sahip olmuştur.7 İki katlı olan ve alt katı kahvehane olarak işletilen şube binası, 1931 yılında tasfiye edilirken 3.000 lira değerle Cumhuriyet Halk Fırkası’na devredilmiştir.”8

        
Türk Ocağı Çivril Şubesi: Türk Ocakları 1931 yılında kapatılırken Çivril Şubesi de kapatılmıştır. Şubenin 1.500 lira değerindeki binası ile birlikte 2 dükkân Cumhuriyet Halk Fırkası’na devredilmiştir.9

        
Şubat 1928 tarihli tapu kaydına göre Türk Ocakları Çivril Şubesi’nin üzerine kayıtlı hisseli bir arsa vardır. Bu arsa 990 metrekare olup Denizli istikametinden girişte, demiryolunu hemen geçince sol taraftaki akaryakıt istasyonunun bulunduğu yerdir. 1983 yılında çıkarılan tapuda, Türk Ocağı’nın hissesi yok farz edilerek tapu diğer hissedarlar Türk Hava Kurumu, Kızılay ve Çocuk Esirgeme Kurumu üzerine çıkartılmıştır. 1989 yılında, Türk Ocağı Denizli Şube Başkanı Dr. Şadi Çetinkaya, derneğin hakkını mahkeme kanalıyla Türk Ocağı’na kazandırmak istemiş ve dava açılmasını sağlamıştır. Mahkeme, “Türk Ocağı diye bir dernek yoktur.” kararı vermiş, bu karar “Türk Ocağı diye bir dernek vardır.” diye temyizde bozulmuştur. Görevli avukatın duruşmaları takip etmemesi sebebiyle dava düşmüştür. Aynı arsa üzerinde hâlen akaryakıt istasyonu işletilmektedir. Türk Ocaklarının tasfiyesinde, Çivril Türk Ocağı’na ait bu hisseli arsa gözden kaçmış olmalıdır. Çivril şubesine ait tapu kaydı ile ilgili –fotokopi- evraklar, Denizli Türk Ocağı arşivinde muhafaza edilmektedir.

        
Sarayköy Türk Ocağı: Sarayköy Şubesine de bedeli karşılığında, emvali metrukeden (terk edilmiş mallardan) bina verilmiştir.10 Bu bina 1931 yılında, 5.000 lira değer biçilerek Cumhuriyet Halk Fırkası’na devredilmiştir.”11

        
Sarayköy ilçesinde bugün de Türk Ocağı Caddesi mevcuttur ve bu ad yıllar boyu değiştirilmeden kalmıştır. Bir sokak darlığındaki cadde, Atatürk Caddesi’ni ilçe merkezindeki ilk parka bağlayan ara yoldur. Bu caddenin girişinde, sol taraftaki binanın duvarında, “Türk Ocağı Caddesi” yazılı levha çakılıdır. Girişin sağ tarafındaki iki katlı binanın yerinde, önceleri iki katlı ahşap bir bina vardı; bu bina Türk Ocağı şubesi olarak kullanılmıştı. Bu konuda Sarayköylülerin verdiği bilgi şöyledir:

        
“Bina, önceleri Türk Ocağı olarak sonra da halkevi olarak kullanılmış; 1960’lı yıllarda Arif Böcek adlı bir kişiye ihaleyle satılmıştır. (Merhum) Arif Böcek, burayı yıllarca pastane olarak işletmiş ve bina mirasçıları tarafından satılmıştır. Eski ahşap bina yakın zamanda yıkılarak yerini iki katlı beton yapıya bırakmıştır.”12
Babadağ, Buldan, Güney ve Tavas Türk Ocağı Şubeleri: Bu şubelerle ilgili kendilerine ait hizmet binalarının varlığına dair bilgi veya belgelere sahip değiliz.

         

        --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

         

        Bu yazı, Hasan Kallimci tarafından hazırlanan, “Denizli’deki Türk Ocakları 1912-2014” adlı basılmamış eser taranarak hazırlanmıştır.
Eğitimci- Yazar

        
1 Cumhuriyet Dönemi’nde Denizli’nin Spor ve Kültür Tarihçesi, Anlatan: M. Salih Göçgün, Yayına Hazırlayan: Prof. Dr. Önder Göçgün, Denizli Büyükşehir Belediyesi Yayını, s. 89, Kasım 2014 - İstanbul
2 Türk Ocakları (1912-1931) – Dr. İbrahim Karaer, Türk Ocağı 80. Şeref Yılı, Türk Yurdu Neşriyatı, Ankara 1992
3 Türk Ocakları Tarihi 1. Cilt, Hüseyin Tuncer – Yücel Hacaloğlu – Ragıp Memişoğlu, Türk Yurdu Yayını, Ankara 1988
4 Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet Arşivleri, 490 01 - - 71 272 1 (Denizli’deki Türk Ocakları bina, eşya ve paralarının devri ile ilgili bilgiler, bu kaynaktan alınmadır.)
5 Acıpayam Türk Ocağının Tasfiye Süreci Gelişmeleri, Doç. Dr. Ercan Haytoğlu, 1. Acıpayam Sempozyumu Bildirileri, PAÜ Yayını, Denizli 2007, s. 294-304
6 Türk Ocakları Tarihi 1. cilt
7 Türk Ocakları (1912-1931) – Dr. İbrahim Karaer
8 Türk Ocakları Tarihi 1. Cilt
9 Türk Ocakları Tarihi 1. Cilt
10 Türk Ocakları (1912-1931), Dr. İbrahim Karaer
11 Türk Ocakları Tarihi 1. Cilt
12 Tevfikoğlu, 1938 Sarayköy doğumlu Yahya Korkut; Yusuf oğlu, 1935 Sarayköy doğumlu Orhan Dikici


Türk Yurdu Nisan 2015
Türk Yurdu Nisan 2015
Nisan 2015 - Yıl 104 - Sayı 332

Basılı: 10 TL

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele