İmranlı İlçesi Bezemeli Mezar Taşları

Şubat 2010 - Yıl 99 - Sayı 270

        Mezarlıklar ve mezar taşları halkın inanç, kültür ve sanatını birebir aksettiren, bölgenin tarihi ve sosyal süreçleri hakkında bilgi veren birinci el kaynaklar olarak önemli kültür varlıklarıdır. Bu önemlerine rağmen mezarlıklarımıza ve mezar taşlarımıza yeterince önem verilmemektedir. Bu bağlamda 2009 yılında Sivas İlinin İmranlı İlçesi mezarlıklarında bir araştırma yürütülmüştür. Bu çalışmamızda yüzey araştırmasından elde edilen sonuçların kısaca tanıtılması amaçlanmıştır.

         

        Sivas ilinin doğusunda yer alan İmranlı’nın batısında Zara, kuzeyinde Suşehri, güneyinde Divriği, doğusunda Refahiye ve İliç ilçeleri yer almaktadır. Sivas il merkezine 106 km. uzaklıkta 1229 km² yüzölçümüne sahip olan İmranlı’ya 1 bucak, 101 köy ve 50 mezra bağlıdır. 1308 H./1890 M. tarihli Sivas Vilayeti Salnamesinde (Sâlnâme-i Vilâyet-i Sivas)[1] Zara ile birlikte Koçkiri bölgesi içerisinde gösterilen İmranlı’da 2009 yılı çalışmalarında 36 köy taranmış ve mezarlıkları incelenmiştir.

         

        Bugüne kadar bölgeyle ilgili herhangi bir araştırma yapılamadığı için kesin olmamakla birlikte, bölge halkı kendilerinin Tunceli (Dersim) bölgesi Türkmen aşiretlerine mensup Türkmenler olarak kabul ve beyan etmektedirler. Ziyaret edilen köylerdeki halkın tamamı Alevidir.

         

        Ziyaret ettiğimiz mezarlıklarda iki farklı mezar tipi ile karşılaşılmaktadır[2]. İlk tipi açık mezarlar (çatma lahitler) oluşturur. Açık mezarlarda kendi içinde iki farklı düzenleme tespit edilmiştir. Çerçeveli mezarlar olarak adlandırılan örneklerde mezarların yan taşları alçaktır ve taşlar sadece mezarın çevresini belirlemektedir. Genellikle bir baş ve ayak taşı bulunmaktadır. Bu mezar tipinin bazı örneklerinde taşlar işli değildir.

         

        Sandık mezar olarak niteleyebileceğimiz örnekler ise daha özenli mezarlardır. Ortalama yükseklikleri 40-50 cm ye ulaşan ve fazla yaygın olmayan bu mezarların bazı örnekleri bezemelidir.

         

        

 

Boğazören Diyare Mezarlığı, sandık mezar

 

        İkinci tip mezarları ise sanduka tipi mezarlar oluşturur. Genellikle dikdörtgen prizma şeklinde olan taşların üst kısımları bazı örneklerde yarım yuvarlak olarak bitirilmiş, orta kısımları oyularak çukurlaştırılmıştır. Sandukanın üst kısmında köşelerde baş ve ayak taşı yuvaları bulunmaktadır. Bu kısımlara takılan baş ve ayak taşları birçok örnekte tahrip olmuş durumdadır. Bu nedenle mezarların kime ait olduğu veya sandukada yoksa tarihi hakkında kesin bir bilgi edinmek mümkün olmamaktadır.

         

        Boyutları farklı olmakla birlikte ortak özellikler gösteren bu taşları mezar anıtı olarak nitelemek daha doğru olacaktır. Genellikle basamaklar şeklinde giderek yükselen dikdörtgen bir kaide üzerine yerleştirilen sandukalar tek parça taştan olup içi doludur. Bu tipin az sayıda da olsa sandık şeklinde düzenlenerek üstlerine kapak taşı yerleştirilen örnekleri bulunmaktadır. Bu mezarların yuvarlak kaideli örneklerinin ise sadece bu bölgeye mahsus olduğu anlaşılmaktadır.

         

         

Karacaören Ali Baba Mezarlığı, dikdörtgen kaideli mezar taşı

         

         

         

 Boğazören Eski Mezarlık, yuvarlak kaideli mezar taşı

 

                    Bir gelenek şeklinde günümüze kadar yapımı devam eden mezar taşları üzerinde farklı motif ve kompozisyonlarla karşılaşılmaktadır. İlk tespitlere göre mezar taşlarında aşağıdaki motifler yer almaktadır.

         

        1. Kılıç, kama, tabanca ve tüfek gibi kesici ve ateşli silahlar ile bu silahlara ait barutluk gibi teçhizatlar

         

        2. At, geyik, kuş gibi çeşitli hayvan figürleri

         

        3. İnsan figürleri (süvari figürü)

         

        4. Arma

         

        5. Teber gibi tarikat eşyaları

         

        6. Cezve, kahve fincanı, tepsi, leğen, ibrik, çaydanlık, makas, kirkit, şamdan, tespih ve baston gibi kullanım eşyaları

         

        7. Saz gibi müzik aletleri

         

        8. Çokgenler ile ay, yıldız ve çarkıfelek gibi geometrik motifler

         

        9. Çeşitli bitkisel motifler veya çiçekler

         

        10. Mimari yapılar (cami)  ve mimari formlar (kemer)      

         

        

         

        

         

        

 

 

         

        Bu motif ve kompozisyonların bir kısmı ile Kayseri[3], Tunceli[4] ve Erzincan[5] İlleri sınırları içindeki köy mezarlıklarında da karşılaşılmaktadır. Motifler ortak olmakla birlikte yuvarlak kaideli mezar anıtlarının sadece bu bölgeye (Koçkiri) bölgesine mahsus olduğu anlaşılmaktadır.


        


        

        *Yrd. Doç. Dr. Cumhuriyet Üniversitesi

        [1] Fikri Karaman, Sâlnâme-i Vilâyet-i Sivas (Sivas, Amasya, Tokat ve Karahisar-ı Şarki) (1308/1890), İstanbul 2001, s. 103.


        

        [2] Mezar tipleri ile ilgili olarak bk. Aslı Sağıroğlu Arslan, Kayseri Zamantı Irmağı Çevresiendeki Bezemeli Mezar Taşları, Kayseri 2005, s. 38; Halit Çal, “Erzincan Çayırlı Eşmepınar Köyü Mezar-Mezar Taşları”, Sanat Tarihi Araştırmaları Prof. Dr. Haşim Karpuz’a Armağan, (Ed. Mustafa Denktaş-Osman Eravşar), Kayseri 2007, s. 125-127.


        

        [3]. Bk. Beyhan Karamağaralı, “Kayseri Elbasan Köyü Kabristanındaki Bazı Mezar Taşlarındaki Kahve ve Kahve Hazırlanması İle İlgili Kabartmalar”, Türk Halk Edebiyatı ve Folklöründe Yeni Görüşler, Ankara 1985, s. 353-360;  Aslı Sağıroğlu Arslan, Kayseri Zamantı Irmağı Çevresiendeki Bezemeli Mezar Taşları, Kayseri 2005; Develi İlçesindeki Bezemeli Mezar Taşları, Develi 2007.


        

        [4]. Ertuğrul Danık, Koç ve At Şeklindeki Tunceli Mezar Taşları, Ankara 1993; “Koç ve At Şeklindeki Tunceli Mezar Taşlarının Figürleri Hakkında Bir Deneme”, Sanatta Anadolu Asya İlişkileri Prof. Dr. Beyhan Karamağaralı’ya Armağan, (Ed. Turgay Yazar), Ankara 2006, s. 169-192.


        

        [5]. Haldun Özkan, “Erzincan ve Çevresinde Orta Asya Türk Geleneğini Sürdüren Bezemeli Mezar Taşları”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 15 (2000), 31-47.


Türk Yurdu Şubat 2010
Türk Yurdu Şubat 2010
Şubat 2010 - Yıl 99 - Sayı 270

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele