Ramiz Abutalibov 75 Yaşında

Ekim 2012 - Yıl 101 - Sayı 302

        Sovyet sistemi içinde uzun süre yaşayan Türk cumhuriyetlerinde sosyal hayat, rejimin hâkim unsuru Rusların dâhil oldukları kültür çerçevesinden belirli ölçüde etkilenmiştir. Doğum, evlenme yıldönümleri gibi kişinin hayatındaki önemli günlerin teferruatlı olarak kutlanması gelenek haline gelmiştir. Bunların yanında tanınmış cemiyet adamları, sanatçılar belirli yaşlara ulaştıklarında kutlama merasimleri yapılır. Bazıları için devlet yönetimince önceden çıkarılan bir emirle yapılacaklar, takvime bağlanır. Benzer kutlamalar ebediyete intikal eden kültür adamları içinde yapılmaktadır.

         

        27 Ekim 1937 tarihinde doğan Azerbaycan’ın değerli kültür adamlarından Ramiz Abutalibov, 75. yaşını idrak etmektedir. Abutalibov, mütevazı kişiliğiyle daima gölgede kalmaya özen göstermekle birlikte Azerbaycan’ın kültür hayatına önemli hizmetlerde bulunmuştur ve çalışmalarını aralıksız olarak sürdürmektedir.

         

        Abutalibov, Abutalib ve Suğra Hanım’ın oğlu olup Gence’de eğitimli bir ailede dünyaya gelmiştir. Babası Ordubad’ın sayılan, seçkin, köklü bir ailesine mensuptur. Annesi Suğra Aleskerova Bakülüdür. Bakü’de 29. Numaralı mektepte ilk ve orta öğrenimini yapmıştır. Azerbaycan Devlet Üniversitesi’nin Jeoloji Fakültesi’ni bitirmiştir. Mezuniyetten sonra 1960 yılında memuriyet hayatına başlamıştır. Bakü’de metro inşaatında, Devlet İlim ve Teknik Komitesi’nde çalışmıştır. Bu görevlerde bulunduğu dönemlerde esas arzusu diplomasi mesleğinde çalışmaktı. Bu arzusunun dönemin şartları içinde gerçekleşmesi mümkün değildi. Çünkü Stalin’in 1930’lu yıllarda milliyet ayrımı yapmadan Sovyet münevverlerine yönelik kitlevi tasfiye hareketinde ailesinden ortadan kaldırılanlar bulunuyordu. Sicillerinde bu tür kayıt bulunanların diplomasi mesleğine kabulleri pek rastlanan bir olay değildi. Şansı yardım etti ve 1971’de Moskova Harici Ticaret Akademisi’nin Uluslararası İktisatçılar Fakültesi’ne girdi. Mezun olduktan sonra diplomat oldu. Bu fakülteyi bitiren ilk Azerbaycanlıdır. Belgelerini merkezi Paris’te bulunan UNESCO Genel Sekreterliği’ne göndererek müsabaka yoluyla yapılacak görevlendirmeye talip oldu. Hiç kimsenin desteği olmadan girdiği bu teşkilatta, 1971-1979 yılları arasında görev yaptı.

         

        1980-1984 yılları arasında Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi Dış Ülkelerle İlişkiler Şubesi Müdürlüğü, Azerbaycan SSC Ali Sovyeti (Parlamento) Dış İlişkiler Komisyonu Başkanlığı yapmış, Başbakanlıkta muhtelif görevlerde bulunmuştur. Diplomasideki bu tecrübeleri sayesinde 1985 yılında Paris’te UNESCO Genel Sekreterliği’nde şube müdürü olarak tekrar görev almış ve 1993 yılına kadar çalışmıştır. O, bu teşkilatta Sovyetleri temsil eden ilk diplomat olmuştur. Bu görevinin bitiminde 1993-2004 yılları arasında Azerbaycan Hariciye Bakanlığı’nda Hususi Tapşırıklar Üzere Sefir olarak çalışmıştır.

         

        Paris’teki ilk görev dönemi Sovyetlerde hürriyetlerin oldukça sınırlı olduğu bir zamana rastlamıştır. Çarlık yönetiminin yıkılmasından sonra ülkede beyazlar ve kızıllar arasında oldukça kanlı geçen mücadeleyi kaybeden eski yönetim mensupları, beyaz askerler ve yeni rejime muhalif sağ siyasetçiler, Kerenski yönetimindeki sosyalistler ülkelerini terk ettikten sonra, Avrupa’da bilhassa Paris’te toplanmışlardı. Fransa’da toplanan Sovyet aleyhtarları II. Dünya Savaşı’nın sonuna kadar oldukça yoğun bir faaliyet sürdürdüler. Polonya’nın Sovyet mahkûmu milletleri bir araya getirdiği Promete teşkilatının Fransızca neşredilen yayın organı Promete mecmuası Paris’te çıktı. Paris’te yaşayan muhacirler arasında az sayıda Türk uruglarına mensup siyasi önderlerde bulunuyordu. Mustafa Çokayoğlu eşi ile birlikte bir müddet İstanbul’da yaşadıktan sonra Çarlık döneminde birlikte siyaset yaptığı Rus Kadet Partisi mensuplarıyla beraber olabilmek için Fransa’ya gelmişti. Kuzey Kafkasyalı muhacirlerin bir kanadının önderi Haydar Bammat’ta bu ülkede yaşamıştı. 1919’da Paris Barış Konferansı’nda Azerbaycan’ı temsil etmek üzere Fransa’ya giden Ali Merdan Topçubaşı başkanlığındaki heyetin üyeleri, yardımcıları Mir Yakup Mehdiyev, Abbasbey Atamelibekov, Memmed Meherremov, Ekber ağa Şeyhülislamov, Ceyhun Hacıbeyli vatanlarının komünizmin esareti altına girmesinden sonra bu ülkede kalmışlardı. Bunların bazıları aileleri de yanında götürmüşlerdi. İlk Milli Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Avrupa’ya eğitime gönderdiği öğrencilerden geriye dönmekten imtina eden pek azı ile Azerbaycan’ın petrol zenginlerinin bazı akrabaları Fransa’da yaşamakta idiler.

         

        Ramiz Beyin Paris’e gittiği yıllarda siyasi muhacirlerin bazıları vefat etmekle birlikte aile fertleri yaşamakta idiler. 1934 yılında vefat eden Ali Merdan Topçubaşı’nın oğlu Aliekber Topçubaşı (Bakü 1896-Paris 1977) ve diğer muhacirlerle kurduğu yakın ilişki giderek dostluğu dönüşmüştür. Ali Merdan Topçubaşı ve arkadaşları Avrupa’da yaşadıkları dönemde memleketlerine geriye dönme ümidini kesmemişler ve ülkelerinin bağımsızlığı için siyasi faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. Diğer siyasi muhacir gruplarla ilişkiler, toplantılar, neşriyat ve haberleşmeler vasıtasıyla II. Dünya Savaşı’nın başlamasına kadar yoğun bir faaliyet dönemi geçirmişlerdir. 1917 Şubatında Çarlığın dağılmasından sonra kısa ömürlü bir birlik meydana getiren Kafkasya’daki cumhuriyetler Azerbaycan, Gürcistan ve Kuzey Kafkasya temsilcileri görüşmelerden sonra Brüksel’de 14 Temmuz 1934 tarihinde yeniden Kafkasya Konfederasyonu Misakı’nı ile ilgili bir anlaşma imzalamışlardır. Bu anlaşmayı Azerbaycan adına Mehmet Emin Resulzade ile Ali Merdan Topçubaşı imzalamışlardır. Ramiz Bey, bu anlaşma ile ilgili küçük bir risale neşretmiştir.[1]

         

        II. Dünya Savaşı’nda Almanya’nın Rusya’ya saldırıya geçmesi ve başlangıçta büyük bir başarı kazanmasından sonra Sovyet sisteminin dağılacağı ümidiyle muhacir kesimlerde yeni bir ümit ışığı doğmuştur. Almanların esir aldıkları kızıl ordu askerlerinden lejyon teşkil etmeleri ve bunların yönetimi ile ilgili siyasi temsilcilikler ihdas etmeleri muhacir kesimde yeni bir hareketlenme sağladı. Savaştan sonra Sovyetlerin, Avrupa’da egemenlik alanlarını genişletmeleri üzerine dünya siyasetinde yeni bir güç olarak ortaya çıkan Amerika, bu ülkeye karşı takip edeceği politikayı yeniden belirlemesinden sonra iki süper güç arasında soğuk savaş sürecinin sona ermesine kadar siyasi muhacirler yeni oluşumlarda yer aldılar ve önem kazandılar.

         

        Sovyet döneminde rejimin tehlikeli olarak kabul ettiği muhacir şahıslarla görüşmesinden dolayı gizli servis organlarına şikâyet edilip geriye çağrılması talep edilmiştir. Onun bu ilişkilerinin ölçüsünü ve önemini bilenler tehlikeye düşmesini önlemiş ve göreve devam etmesini sağlamışlardır.

         

        Ramiz Bey, Azerbaycan’ın yakın dönem siyasi hayatında önemli roller oynayan siyasi muhaceretin yaşayan fertleriyle kurduğu ilişkiler, onlar hakkında matbuatta neşrettiği makalelerle kamuoyunun dikkatini çekmiştir. 1993 yılında Haydar Aliyev, Fransa’ya yaptığı ilk resmi ziyaret esnasında Topçubaşı ailesi fertlerinin medfun bulundukları Paris yakınındaki Saint Cluny kasabası mezarlığına da gitti. Topçubaşı’nın bu şehrin Rue Decamps Sokağında ikamet ettiği binanın ön cephesine hatıra levhasının konulması, Fransa’nın hürriyeti uğruna hayatlarını vermiş Azerbaycanlılar adına Rodez şehrinde bir anıtın dikilmesi, Ekber Ağa Şeyhülislamov’un mezarının yapılması onun gayretleri sonucu gerçekleşmiştir.

         

        Resmi görevinin dışındaki boş zamanlarında Fransız arşivlerinde, Şark Elyazmaları Enstitüsü’nde ve Paris Milli Kütüphanesi’nde incelemelerde bulunmuştur. Arşivlerde yaptığı bu incelemeler sırasında İngiliz vesikalarından istifade ederek 1920 Nisan ayına kadar yarım yıl Azerbaycan’ı Osmanlı Devleti nezdinde İstanbul’da temsil eden elçi Yusuf Vezir Çemenzeminli’nin siyasi faaliyetini gün ışığına çıkarmıştır.

         

        Paris’te bulunduğu dönemde dostluk kurduğu Ceyhun Hacıbeyli’nin oğlu Timuçin ona güvenerek babasının arşivini Azerbaycan’a götürmek üzere teslim etti. Ceyhun Hacıbeyli’ye hitaben Topçubaşı, Hüseyinzade Ali Bey, Yusuf Vezir Çemenzeminli ve Mehmet Emin Resulzade’nin yazdığı 135’ten fazla mektup, muhaceret döneminin önemli bir kaynağını teşkil etmektedir. Bu vesikalar Azerbaycan’da Selman Mümtaz Adına Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Edebiyat ve İncesanat Arşivinde muhafaza edilmektedir. Mehmet Emin Resulzade ile Ceyhun Hacıbeyli arasında ki karşılıklı olarak teati edilen mektuplar, arşivin önemli parçalarından birini teşkil etmektedir.[2] Yine bu mektuplardan istifade ederek Nesiman Yakublu, II. Dünya Savaşı sırasında Sovyetlere karşı mücadele eden ‘Azerbaycan Lejyonu’ ve ‘Abdurrahman Fetalibeyli Düdenginski’ isimli eserlerini kaleme almıştır. Ramiz Bey de Azerbaycan Lejyonu ile ilgili bir risale neşretmiştir.[3] Sadece Azerbaycanlı muhacirler değil beyaz Ruslarda şahsi arşivlerini ve kıymetli antikalarını onun vasıtasıyla Sovyetlere verdiler. Onun vasıtasıyla çok sayıda resimler, halılar, değerli kitaplar ve vesikalar Moskova Devlet Tarih Müzesi, Sivastopol Karadeniz Donanma Müzesi, Moskova Marina Svetayevanın Müzesi, Rusya Medeniyet Fondu, Bakü’de Müstakillik, Tasviri Sanat, Edebiyat ve Halıcılık Müzelerinin vitrinlerinde yerini almıştır.

         

        1988 yılında Sovyetler’de muhalif seslerin yükselmesiyle Azerbaycan’da başlayan Halk Cephesi hareketine destek vermiştir. Demirperde’de cereyan eden hadiseleri dışarıya duyuran Samizdat olarak adlandırılan yer altı neşriyatının birçok bölümlerini hazırlamıştır. Ocak 1990 tarihinde Bakü’de Sovyet askerlerinin sivil halka yaptıkları katliamı dünya kamuoyuna duyurabilmek gayesiyle Rüstem İbrahimbeyov ile birlikte Fransız gazetecilerin Azerbaycan’a gelmelerini temin etmiştir.

         

        1993 yılında dış görevden döndüğünde Azerbaycan medeniyet abideleri olan Bakü içeri şehri ile Azerbaycan mugamının dünya insanlık mirası listesine, Azerbaycan elyazmalarının UNESCO’nun ‘Dünyanın yaddaşı’ kataloğuna alınması için yapılan çalışmalarına iştirak etmiştir. Sinema ile ilgilenmiş, Bakü’de uluslararası iki sinema şenliğinin düzenlenmesini sağlamıştır.

         

        Ramiz Bey, kültürel faaliyetleri yanında iyi bir araştırmacıdır. Harici görevinden döndükten sonra Bakü’de münteşir 525 Qazet’te neşrettiği makaleleri dikkatimi çekmişti. Paris’te ki görevinin son yıllarında 1989-1992 arasında Azerbaycan’daki komünist yönetimin son demlerinde Ermeni dayatmalarıyla ortaya çıkan Karabağ hadisesinde Batılıları aydınlatabilmek üzere ’Dağlık Karabağ Tarihi Senetlerde’, ’Kafkas Bürosu, Dağlık Karabağ, Stalin’, ’Karabağ Geçmiş ve Gelecek Arasında’ ve ‘Karabağ, 4 Yıl Sonra’ isimli Fransızca ve İngilizce neşredilen dört kitabın müellifidir.

         

        1998 Ağustos ayında hizmetlerinden dolayı dönemin Fransa Cumhurbaşkanı Jacque Chirac tarafından Fahri Legion nişanı ile ödüllendirilmiştir. Emekli olduktan sonra yayın faaliyetini hızlandırmıştır. Rusya’da onun teşebbüsü ve mali kaynaklarını temin ettiği, müellifleri arasında kendisinin de bulunduğu, Azerbaycan tarihi ve medeniyeti hakkında on bir eser neşredilmiştir. Bu eserlerden biri de İlk Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 90. yılına hasredilen bir eserdir.[4]Şimdi bütün mesaisini Fransa’dan getirdiği vesikaların değerlendirilerek muhtelif eser halinde neşredilmesine hasretmiştir. Son dönemde ilmi işbirliği yapmakta olduğu Salavat İshakov’u mevcut vesikaların değerlendirilmesine yönlendirmiştir. Resulzade ile ilgili yukarıda söz konusu ettiğimiz çalışmayı muhaceretteki Azerbaycanlılar ile ilgili vesikaları, Resulzade’nin bazı basılmamış ve el yazması olarak duran notları müstakil bir eser olarak neşredilmiştir. Siyasi muhaceretle ilgili kendisine vesika gönderenlerin isimlerini söz konusu eserde zikretmek nezaketini göstermiştir.[5] Ali Merdan Topçubaşı ile Resulzade arasında 1923-1926 yıllarında karşılıklı olarak teati edilen 35 mektup notlandırılarak neşredilmiştir.[6]

         

        1934 yılında imzalanan Kafkasya Konfederasyonu ile ilgili Promete belgeleri halen Fransa’da yaşayan Gürcistanlı bir tarihçi tarafından, onun bu konudaki gayretleri de zikredilerek neşredilmiştir.[7]

         

        Makaleleri, ülkesi dışında Rusya, Almanya, İngiltere ve Fransa’da muhtelif yayın organlarında basılmaktadır. Uluslararası Yazarlar Birliği üyesidir. Üniversite öğrenciliğinin birinci yılında aynı sınıfta birlikte tahsile başladığı arkadaşı Tamilla Tahirova ile 1964 yılında yaptığı evlilikten Nigar ve Sevil isimli iki kız sahibi olmuştur. Kızlarının evliliklerinden iki, torunu Fatime’nin ise bir çocuğu bulunmaktadır.

         

        Eserleri: Paris’te Yıllar ve Görüşler (Moskova 2006), Özününküler Özgeler Arasında, Özgeler Özününküler Arasında (Moskova,2007).

         

        Ramiz Bey’e aile fertleri ile birlikte sağlık içinde uzun ömürler temenni ederiz.

         

        

         

         

        

         

         

        


         

        

         

         

        

         

         

         

        

         

         

         

         

        


        

        [1] Ramiz Abutalibov, Mamed Emin Rasulzadei Kavkazskay Konfederasiy (Mehmet Emin Resulzade ve Kafkas Konfederasyonu) Moskova 2011, 48 s.


        

        [2] Salavat M. İshakov, Resulzade’nin söz konusu mektuplarını ve bazı makalelerini bir kitap halinde neşretmiştir: Mamed Emin Rasulzade, Sbornik Proizvedeniy i Pisem (Mehmet Emin Resulzade Eserlerinin ve Mektuplarının Toplusu), Moskova 2010,368 s.


        

        [3] Ramiz Abutalibov, Svoi Sredi Çujih. Çujiye Sredi (Özününküler Özgeler Arasında .Özgeler Özününküler Arasında) Moskova 2007,40 s.


        

        [4] AzerbaydcanskayaDemokratiçeskaya Respublika(Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti),Moskova 2008,136 s.


        

        [5] İz İstori Azerbaydcanskoy Emigrasii Sbornik Dokumentov Proizvedeniy i Pisem Sostavitel S. M. İshakov (Azerbaycan Muhacereti Tarihinden Belgeler, Eserler, Mektuplar Toplusu. Düzenleyen S. M. İshakov), Moskova 2011,416 s.


        

        [6] A. M. Topçıbaşi ı M. E. Rasulzade Perepiska 1923-1926, Sostavitel S. M. İshakov (A. M. Topçubaşı ve M. E. Resulzade Yazışmalar 1923-1926. Düzenleyen S. M. İshakov. Moskova 2012,148 s.


        

        [7]Kavkazskaya Konfederasya i v Ofisialnıh Deklarasiyah, Taynoy Perespiske i Sekretnih Dokümetah Dvijeniya ‘Prometey’, Sbornik Dokumentov Sostavitel G. G. Mamulia (Kafkasya Konfederasyonu Promete Harekâtının Resmi Deklarasyonlarında Gizli Yazışmalarında ve Mahfi Belgelerinde. Düzenleyen G. G. Mamulia. Moskova 2012, 240 s.


Türk Yurdu Ekim 2012
Türk Yurdu Ekim 2012
Ekim 2012 - Yıl 101 - Sayı 302

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele