Çankırı Türk Ocağı Tarihçesi (1925-1931)

Haziran 2012 - Yıl 101 - Sayı 298

        İlk Yönetim

         

        Cumhuriyetin kuruluşundan sonra Mustafa Kemal, Türk Ocaklarının yeniden kurulup ülkede yaygınlaşmasına önem verdi. O yıllarda ülkenin tek sivil kuruluşu Türk Ocakları oldu. Sonradan Halk Fırkası’nın bir kültür kolu haline geldi.

         

        1925 yılındaki yönetim kurulu Tahsin Nahit (Uygur) Başkan, emekli Yüzbaşı Kerim Bey delege, Dr. Kadri Bey muhasebeci, Kemal Canip (Başer – Paşamehmetoğlu, ortaokul müdürü), Mustafa Nami (ortaokul müdür yardımcısı), Talip Bey (ortaokul öğretmeni) üye olarak görev aldılar.

         

         

        Faaliyet Alanı

         

        O yıllarda Çankırı’daki en yüksek eğitim kurumu olan orta okul müdür ve öğretmenlerinin ağırlıkta olması Ocağın eğitim faaliyetine önem verdiğini göstermektedir.

         

        Bu dönemde;

         

        a)    İnkılapların desteklenmesi,

        b)    Şehit ve fakir çocuklarına destek verilmesi,

        c)    Halka sağlık hizmetlerinin verilmesi,

        d)    Halk eğitimi,

        e)    Halka açık konferansların verilmesi,

        f)     Yerel gazetelerin çıkarılması gibi etkinlikler, yerine getirilmiştir.

         

        Birbirine yakın olan ocaklar birlikte faaliyetler de yürütmüşlerdir. 1928 yılında Yozgat Türk Ocağı Milli Malumat Sergisi düzenlediğinde, Çankırı’nın mahalli ürünlerinden de örnekler istemiştir.

         

        Tahsin Nahit Uygur (Başkan): Tabakhane Mahallesinde 1899 yılında doğdu. İlk, ortaokul ve liseyi Çankırı’da bitirdi. Veterinerlik Fakültesine girdi. İstanbul’un işgalini kınayan bir mitingi düzenledi. Veteriner olarak mezun olunca İnebolu üzerinden Çankırı’ya geldi.

         

        Çankırı Türk Ocağı’nı kurdu. Kurtuluş Savaşı Sırasında veteriner olarak çalıştı. Çünkü o dönemdeki süvariler için at önemliydi.

         

        İstiklal Savaşı sırasında Çankırı çok şehit vermişti. Ortada yetimler kalmıştı. Türk Ocağı olarak ikramiye biletleri çıkartıp onlara yardım etti. Kültür Müdürlüğümüzün olduğu yerde halk arasında sarı bina denilen Türk Ocağı binasını inşa ettirdi. Burada Necat isimli haftalık gazete çıkardı. Bu, Çankırı’nın ilk özel gazetesiydi.            

         

         

        1932 yılında Çankırı Halk Edebiyatı adlı eseri vilayet matbaasında basıldı. Bu Türk halk edebiyatı konusunda yapılan ilk derlemelerdendir.

         

        1954 yılında Çankırı’dan Demokrat Parti’den milletvekili seçildi. 1992 yılında vefat etti. Çankırı Halk Edebiyatı, Tahsin Nahit Uygur, Okuyan Adam Yayınları’ndan yenden basıldı.

         

        Doktor Kadri Bey (Muhasebeci): Çankırı Tabakhane mahallesinde iki katlı bir evi vardır. O devre göre iyi bir konut sayılır. Halen tamir edilmiş olup, içinde oturulmaktadır.

         

        Tanıyanların anlatımına göre Dr. Kadri Bey, savaş yıllarında Çankırı’nın tek hekimidir. Bir ayağı sakat olduğu için Aksu Mahallesindeki hastaneye gitmekte zorluk çekmiştir. Onun için bir eşeğe binerek gidip gelirmiş. Çankırı Müdafaa-ı Hukuk Teşkilatı üyesi Hacı Şakir (Palancıoğlu) Londra’dan kendisi için getirttiği faytonu Dr. Kadri Bey’e hibe etmiştir. 

         

        Dr. Kadri Bey’in Kurtuluş savaşı yıllarında Ankara’dan kağnı ve at arabalarıyla getirtilen hasta ve yaralı askerleri tedavi ettiği biliniyor. Yine Ocağın faal üyesi olan Belediye Başkanı Cemal (Dolunay) ile birlikte boş evlere yatak sererek 1.000 yataklı hastaneyi birkaç günde kurduğu bilinmektedir. Bu evlerden birisi günümüzde belediyemizce restore edilerek Dr. R. Kamil Urga Araştırma Merkezi haline getirilmiştir.

         

        Diğer yönetim kurulu üyeleri hakkında şimdilik fazla bir bilgi edinilememiştir.  

         

            

         

        Türk Ocağı Binası (Sarı Bina)

         

        Atatürk anıtının ve eski hükümet binasının karşısına iki katlı betonarme bir ocak binası yapılmıştır. Birinci katta iki tane idare odası ile bir tiyatro ve konferans salonu vardı. Üst katta ise taban ahşap olduğu halde muhtelif idare odaları bulunuyordu. Binanın sağ tarafına ekli olarak bir kütüphane inşa edilmişti. Çevresinde sonradan çevrilen bir bahçesi vardı. 1931 yılında Halkevine devredildi. Sonradan Halk Eğitim Merkezi yapıldı. 1980 yılında yıkılarak yerine Kültür Müdürlüğü ve müze inşa edildi.

         

        Ocağın daha önce iki katlı ahşap bir evde faaliyete başladığı eski bir fotoğraftan anlaşılmaktadır.

         

         

         

        Şehit Çocuklarına Yardım Biletleri

         

        1 Ocak 1925 tarihinde Çankırı Çocuk Esirgeme Derneği (Himaye-i Eftal) ile birlikte Çankırı Türk Ocağı, Çanakkale ve Kurtuluş Savaşlarında babalarını kaybeden çocuklarımıza yardım amacıyla biletler bastırmıştır. On bin adet basılan biletten her on tanesinden dördüne hediye verilmesi düşünülmüştür. En yüksek ikramiyenin 100 lira olduğu belirtilmiştir. Çankırı Türk Ocağı adına Dr. Kadri Bey, Çocuk Esirgeme Derneği adına Kemal Cenap (Başer) Beylerin isimleri yazılmıştır. Mevcut biletlerden bir tanesi ocağımızda muhafaza edilmektedir. Bu belgelerin Çankırı tarihine ışık tuttuğu bir gerçektir.

         

         

         

        Ocak ve Şapka İnkılabı

         

        23 Ağustos 1925 günü Ankara’dan yola çıkan Mustafa Kemal ve Arkadaşları Kalecik İlçesi Türk Ocağı’nda dinlenmiş, Ankara sınırındaki Tüney Köyü’nde Çankırılı mebuslar, vali, komutanlar, CHF il başkanı, Müftü Ata (Atabek), Belediye Başkanı Cemal (Dolunay) bu ikisi Müdafaa-ı Hukuk teşkilatı üyesidir. Türk Ocağı Başkanı Tahsin Nahit (Uygur), tarafından karşılanırlar. Paşa’nın başında şapka vardır. O nedenle kalpaklarını çıkarırlar. Çankırı’da dinlendikten sonra Kastamonu ve İnebolu Türk Ocaklarını ziyaret ederek şapka inkılabını ilan eder.

         

        31 Ağustos’ta Çankırı’ya dönen Türk Ocağı Başkanı Tahsin Nahit (Uygur) hükümet konağı önünde bir konuşma yapmıştır.

         

        Kendisini Ankara’dan tanıyan Kemal Cenap Bey ortaokul müdürüdür. Paşa ortaokulda (Taşmektepte) geceler. Kemal Cenap Bey’in kardeşi Tayyip (Başer) hizmette bulunur. Bu oda müze haline getirilmiştir. Gece okuması için Tevfik Fikret’in Rübab-ı Şikeste’si, Şemsedddin (Günaltay)in Zulmetten Nura, Hüseyin Cahit (Yalçın)’in Demokrasi adlı kitapları konulmuştur.

         

         

        Necat Gazetesi

         

        Başyazarı ve müdürü Tahsin Nahit (Uygur) Çankırı’da Necat adıyla 24 Ocak 1925 tarihinde çıkarılmaya başlanmıştır. İdare yeri olarak Türk Ocağı özel dairesi gösterilmiştir. Abonesi senelik 120 kuruştur. Perşembe günleri çıkar. Cumhuriyetçi Türk gazetesidir. Gazetenin, normal gazete boyutunda iki sayfa halinde basıldığı görülüyor.

         

        Elimizdeki nüsha 5 Cemaziyelahir 1928 tarihlidir ve eski harflidir. Mahalli haberlerin dışında Ankara Hükümeti’nin demeçlerine geniş yer vermektedir. Gazetede halkı Tayyare Cemiyeti’ne üye olmaya teşvik ettiği görülüyor.

         

         

         

        Çankırı Türk Ocağı Başkanı: Kemal Cenap (Paşamehmetoğlu)

         

         

        Çankırı’nın İmaret Mahallesi nüfusuna kayıtlıdır. 1 Temmuz 1892 yılında doğdu. Babası Paşamehmet oğullarından Ahmet Bey’dir. Aile daha sonraları Baş, Başer gibi soyadı aldılar. Kemal Cenap Bey’de önce Başer soyadını aldıysa da 1955 yılında Paşamehmetoğlu olarak değiştirdi.

         

        Aynı aileden Tayyip Başer Çankırı’da uzun yıllar ilköğretim müfettişliği yaptı. “Dünkü-Bugünkü Çankırı” adlı bir eser yazdı. Bu kitap uzun yıllar Çankırı için önemli bir kaynak oldu. Kendisi Kurtuluş Savaşı yıllarında ulusal savunmamızda katkıda bulundu. Bolu-Gerede isyanlarının bastırılmasında Çerkeş dolaylarında görev aldı. “Karatekin Uluları” adlı biyografik bir eser daha yayımladı.

         

        Kemal Cenap Bey, Fransızca öğretmeni olarak İsviçre’de eğitim ataşesi olarak çalışıyordu. Memleketin güç duruma düştüğünü görünce ülkesine döndü. Kocaeli ve Ankara’da öğretmenlik yaptı. Ankara Öğretmen Okulu müdürüyken, “Azm-i Milli” adlı bir gazete çıkarttı. Ankara’da Kuvay-ı Milliye’nin toplanmasını öneriyor. Mustafa Kemal Paşa’yı Ankara’ya davet ediyordu.

         

        Nihayetinde 1919 yılında Mustafa Kemal Ankara’ya geldi. Kemal Cenap Bey kendisini karşılayanlar arasındaydı. Azm-i Milli Gazetesi daha sonra Hâkimiyet-i Milliye adıyla Mustafa Kemal Paşa tarafından yayımlanmaya başladı. Bu gazete Kurtuluş Savaşı’nın en önemli yayın organıydı.

         

        Savaş sonrasında Çankırı Orta Okuluna Müdür olarak tayin oldu.

         

        Çankırı adlı gazetenin 23 Teşrin sani 1926 günlü sayısında “Orta Mektep Müdürü” Kemal Cenap Bey’in bir oğlu oldu diye haber veriyor. Aynı gazetenin 17 Şubat 1926 günlü sayısında Türk Ocağı’nda iki hafta devam eden toplantılar sonunda seçimlerin yapıldığı, Orta Mektep Müdürü Kemal Cenap Bey’in başkan olarak seçildiği yazılıdır. Yönetim Kurulu: Veteriner Salih Zeki Bey, Dava Vekili Müdafa-yı Hukuk Teşkilatı üyesi Dümellili İsmail Bey, Orta Mektep Müdür Yardımcısı Nami Bey, Muhasebe Üyesi Dengilizade Cevdet Bey, Hacı Şeyhzade Hasan Beğ (Hasan Üçok- Çankırı tarih ve Halkiyatı isimli bir kitap yazmıştır), Dedezade Ömer Bey (sonradan Belediye Başkanı seçilmiştir.)

         

        Topçu Alayı Komutanı Şerafettin Bey’e İstiklal Madalyası verilmiştir. 15 Şubat 1927 gecesi Türk Ocağı’nda bir çay ziyafeti düzenlenmiş, Kemal Cenap Bey bir konuşma yapmıştır.

         

        Fransızca öğretmeni Avni Bey, “Türk Medeniyeti” konulu bir konferans vermiştir. 

         

        5 Ocak 1928’de Ocak konferans salonunda (Kültür Müdürlüğü yerinde bulunan eski sarı bina) Kemal Cenap Bey halka bir konferans vermiştir.

         

        6 Ocak 1928’de Türk Ocağı yararına bir piyango düzenlenmiş, ocak binasında çekiliş yapılacağı, biletlerin tütüncülerde satılacağı belirtilmiştir.

         

        19 Ocak 1928’de Topçu Alay Komutanı Şerafettin Bey “Askerliğin Meziyetleri” ile ilgili konferans vermiştir.

         

        10 Şubat 1928’de Orta Okul Coğrafya Öğretmeni Salim Bey tarafından “Kapitülasyonlar” konusunda konferans verildi.

         

        14 Şubat 1928 tarihinde Vali Nuri Bey’in başkanlığında Ocak yönetimi toplanarak, Ocak faaliyetleri gözden geçirilmiştir.

         

        Yönetim kurulu üyesi Nami Bey Çorum Orta Okulu Müdürlüğüne tayin edilmiştir. Aynı günkü haberde Türk Ocağı’nda devam eden dersler geceye alınmıştır diye bildirilmiştir.

         

        27 Eylül 1928’de Vali Nuri Bey kontrolünde Ocak ve Tayyare Cemiyeti ile birlikte Orta Okul müsamere salonunda (taş mektep koridoru) kimsesiz çocuklara sünnet düğünü yapılmış. Gündüz mevlit, gece karagöz ve orta oyunu oynanmıştır.

         

        Yukarıda belirttiğimiz bu faaliyetler bizzat Kemal Cenap Bey tarafından yürütülmüştür.

         

        Büyük Türk milliyetçisi ve edebiyatçısı Ahmet Talat Onay Çankırı’da Duygu adlı haftalık bir gazete çıkarır. Kendisi bu sırada milletvekilidir.

         

        Duygu gazetesi 9 Ekim 1930’da yayımlanmaya başlar. İdarehanesi İmaret’tedir. Çankırı Ocağı ve Ankara’daki Genel Merkez faaliyetleri hakkında bilgiler verir.   

         

        6 Aralık 1930’da Kazım Paşa Başkanlığında kongre yaptığını, geçen cuma günü Milli Eğitim Bakanı’nın katılımıyla Namık Kemal’i anma günü düzenlenmiştir.

         

        27 Aralık 1930’da Ocak’ta Vali Vekili Nuri Bey şerefine çay ziyafeti düzenlenmiştir.

         

        3 Ocak 1931 Menemen olayı sebebiyle Kubilay’ın katledilmesiyle ilgili olarak Milli Eğitim Bakanı’nın konuşması Türk Ocağı radyosu tarafından verilmiş, Çankırı Şubesinden dinlenilmiş ve üzüntülerini belirten telgraflar gönderilmiştir.

         

        11 Nisan 1931’de Türk Ocakları kurultayında delege olan Kemal Cenap Bey katılmıştır. Bu toplantıda Türk Ocakları kendisini feshetmiştir. Duygu gazetesi bunu haber olarak vermemiştir. Çankırı’da halk arasında sarı bina olarak anılan ve Türk Ocağı’nın mülkiyetinde olan bu bina ile içerisindeki eşyaları Halkevine devredilmiştir.

         

        Orta okulu Çankırı’da okuyan avukat Mehmet Çivitçioğlu, Kemal Cenap Bey’i şöyle tarif ediyor. “Genel kültürü fazla, oturaklı, prensipli bir insandı. Ben Kastamonu Lisesi’ne gittiğimde benim eğitim durumumu takip ediyordu. Derslerimi hocalarımdan soruyordu. Bize Atatürk, cumhuriyet, vatan ve millet sevgisini o aşılamıştır.” Kemal Cenap Bey 1951 yılına kadar Ortaokul Müdürlüğü yapmıştır.

         

        Kemal Cenap Bey’in Ocak başkanlığı dönemindeki faaliyetlerini şöyle sıralayabiliriz:

         

        1-     Cumhuriyet Bayramı törenlerinin düzenlenmesi.

        2-     Halka açık derslerin verilmesi.

        3-     Kimsesiz çocukların sünnetlerinin yapılması, THK ile ortak hareket edilmesi.

        4-     Çankırı Valisinin Ocak toplantılarını yakından takip ve faaliyetlere iştirak etmesi.

        5-     Askeri birliklerle beraber ortak faaliyetlerin düzenlenmesi.

        6-     Şehit yetimlerine yardım etmek için piyango düzenlenmesi.

        7-     Türk medeniyet tarihi, kapitülasyonlar, askerliğin meziyetleri gibi konferanslar düzenlenmesi.

         

        Kemal Cenap Bey, 10 Kasım 1973 yılında vefat etmiştir.

         

        Batı medeniyetini de yakından incelemiş olan bu aydın fikirli, milliyetçi ve vatansever büyüğümüze Allah’tan rahmet diliyoruz.

         

         

         

        

         

        

         

        


Türk Yurdu Haziran 2012
Türk Yurdu Haziran 2012
Haziran 2012 - Yıl 101 - Sayı 298

E-Dergi: Ücretsiz

Sayının Makaleleri İncele