Kuruluşunun 50. Yılında Kerkük Türkmen Millî Takımı (TMT)

Haziran 2020 - Yıl 109 - Sayı 394



        Giriş

        “Takım” kelimesini okuduğumuzda aklımıza hemen futbol takımları gelir. Biraz düşündükten sonra bu kelimenin meslek, davranış, durum vb. yönlerden birbirine uyan kimselerin oluşturduğu topluluk anlamının olduğunu da görürüz. Evet, böyle bir “takım”, bin yıllık kültürü, sanatı, folkloru ve dahası bir milletin varlığını koruyarak dünyada “Ben de varım!” haykırışına önderlik yapıyor. Osmanlı, 1918 yılında Irak’tan çekildikten sonra İngilizler tarafından kötü muameleye maruz kalan Irak Türkleri, Irak’ta Kraliyet, Cumhuriyet, Baas Partisi ve Saddam Dönemi ve 2003’ten günümüze kadar yaşanan süreçte, hükûmetlerce dışlanmış; azınlık statüsünde muameleye tabi tutulmuştur. Ancak Irak Türklerinin köklü ve derin tarihi, kültürü, sanatı, folkloru ve edebiyatı, onları günümüze kadar yaşatmaya kâfi gelmiştir.

        İşte, o kültürü, bir süredir faal olarak yaşatmaya çalışan ve bugün eli kalem tutan, siyaset, kültür, sanat, basın ve yayın hayatının bütün alanlarında varlık gösteren insanlara millî şuuru aşılayan; vatan, millet, toprak ve bayrak duygusuyla ve siyasetten uzak, sadece kültür ve sanat yoluyla bu mirası bırakmıştır. Sözünü ettiğimiz oluşum, “Türkmen Millî Takımı”dır (TMT). Bugünlerde dünyayı kasıp kavuran Korona virüsü salgınında, tarihin tozlu sayfalarını virüs endişesiyle arındırarak bu “Takım”ın 50. yıl dönümü olması vesilesiyle böyle bir yazıyı kaleme alarak tarihe not düşmeye çalıştık.

        TMT’nin Kuruluşu ve Amacı

        TMT’nin fikir babası ve kurucusu, Irak Türkü eğitimci, sanatçı, şair ve yazar Üstat Salah Nevres’tir. TMT, 24 Ocak 1970 tarihinde, Irak Devrim Komuta Konseyinin çıkardığı 24 No.lu kararla Irak Türklerine tanınan kültürel haklar çerçevesinde, Kerkük’te büyük bir heyecanla kurulmuştur. Salah Nevres, yıllar öncesine dayanan bu önemli projesinin temel amacının, “Irak Türklerinin kültürünü tanıtmak, güzel sanatlarını ve edebiyatını korumak, geliştirmek ve yeni nesillere aktarmak” olduğunun atını çizmiştir.

        TMT’nin Kuruluş Hikâyesi

        Salah Nevres, Kerkük’te bir beden eğitimi öğretmeni, şair, yazar ve güzel sanatlara ilgili, ülkücü, milliyetçi ve vatanperver bir Türk aydını ve düşünceleri bakımından yaşının üstünde olduğunu gösteriyordu. Bir düşünür gibi davranıyor ve bin yılı aşkın bir süredir Irak’ta varlığını koruyan Türk toplumunun kökünün zenginliğine rağmen, o yıllarda içine düştüğü kötü durum, ona âdeta derisini vücudundan soyar gibi acı veriyordu. Irak Devleti’nde, Arap ve Kürtlerle birlikte üçüncü kurucu asıl unsur olan Türkler için bir şeyler yapmak gerektiği düşüncesiyle Salah Nevres şöyle diyor:

        “Rahmetli İsmet Hürmüzlü’nün[1] yönettiği Kerkük tiyatrosu ekibimiz İsmet’in gidişinden sonra durakladığı sürede bir boşluk hissediyordum kafamda hep kapsamlı bir sanat projesi hayalı filizleniyordu, hem de o yıllarda Bağdat’ta Arap müzik ve tiyatro tavan yaptığı gibi, öte yandan Süleymaniye’de Enver Karadaği[2] ekibi Türkmenler tarafından bile izleniyordu, bu da beni kahrediyordu artık biz de ağırlığımızı ortaya koymak zamanı ısrarla gelmişti. Ben bu karanlık düşüncelerle cebelleşirsen Celal Vendi’nin kurduğu milli müzik ekibi ve daha sonra Sabah Şait’in yönettiği milli oyunlar ekibi haberi beni öylesine memnun etti ki hemen kendileriyle iletişime geçtim daha sonra hazır tiyatro ekibimize rahmetli Enver Ramazan’ı da katarak yıllarca hayalini kurduğum “Türkmen Milli Takımı” projesini hayata geçirmiş oldum.”.[3]

        Birçok Türk aydını, yazarı ve kanaat önderi, TMT’nin kurulması konusunda Salah Nevres’i desteklemiştir.

        TMT’nin Kurum Kimliği

        Salah Nevres, bu tarihî projesini hayata geçirmeden önce, TMT’nin bir kurum kimliğinin, çalışmaları için bir mekânın elzem olduğunu biliyordu. Bu bağlamda Nevres; ciddi arayışlar ve girişimlerde bulundu. TMT’yi hayata geçirecekleri sırada, tiyatrocu arkadaşı rahmetli Kadir Ahmet’in kız kardeşinin iki gözü birden kör oldu ve Londra’da acil ameliyat olması gerekiyordu. Salah Nevres; Celal Vendi’ye bu hayırlı iş için bir konser düşündüğünü söyler ve konserin gelirinin de hasta kızın tedavisine bağışlanmasını teklif eder; ayrıca Tahsin Ali Şaban ile görüşür. O dönemde onun da bir amatör tiyatro ekibi vardı. Kısa bir sahne eseri sunmaya söz verirler. Öte yandan Nevres, Kızılay Kerkük şubesi ile görüşür. Konserin Kızılay salonunda yapılmasını da temin eder. Böylece etkinlik yapılır. Arkadaşı Kadir Ahmet, gecenin geliriyle kız kardeşini Londra’ya tedaviye götürür.

        İşte bu etkinlik, Kızılay Derneği ile TMT ve Salah Nevres arasında yakın alaka ve samimiyet kurulmasını sağlar. Bu sırada TMT Projesi de Salah Nevres’in kafasında tekâmül etmiştir. TMT için Müzik ve Folklor ekipleri ile anlaştıktan sonra, kendisinin de içinde olduğu tiyatro ekibi hazır beklediğinden dolayı TMT’nin kurulması için tek sıkıntısını şu şekilde ifade eder:

        “Türkmen Millî Takımı büyük bir proje, bize yer gerek salon gerek ve en önemlisi etkinlikleri sürdürmek için resmî kimlik gerekiyordu (Hem de Baas Partisi’nin en katı en karanlık döneminde) işte bu gerekçeler bizi merkezi Kızılay’da olan ‘Yoksul Öğrenciler Derneği’ne katılmamıza sebep oldu. TMT’nin herhangi bir tüzüğünün olmamasından dolayı ‘Yoksul Öğrencilere Yardım Derneği’nin Sanat Komitesi olarak faaliyetlerimizi sürdürüyorduk.”.

        O dönemin Kızılay Kerkük Şubesi Başkanı Salahattin Neftçi’nin[4] TMT’nin kurulması için her türlü desteği gençlerden esirgemediğini söylemek gerekir. Ayrıca 1971 yılında Yoksul Öğrencilere Yardım Derneği, yapmış olduğu genel kurulunda Salah Nevres’i yönetim kurulu üyeliğine seçmiştir. O dönemde Dernek’in Yönetim Kurulu’nda şu isimler vardı: Salahattin Neftçi (başkan), Naci Sait (sekreter) Musa Zeki Mustafa (muhasip), Fatih Şakir Dönmez (emin sanduk/haznedar), Refet Asker Tezeli, Mehmet İzzet Hattat, Zeynel Öcal, Dr. Salahattin Hürmüzlü, Dr. Satı Hidayet Arslan, Dr. Necat Ubeyd Tikriti, Ömer Sıddık Hürmüzlü, Salah Nevres, Nihat Akkoyunlu.[5]

        TMT, üç temel taş üzerinde kurulmuştur: Müzik ve Koro Takımı, Folklor (Halay) Takımı, Tiyatro Takımı. Müzik ve Koro Takımını, eğitimci ve Usta Ud sanatçısı Celal Vendi ile Hüseyin Bahattin, 1969 yılında kurmuşlardır. Sabah Sait’in de içinde yer aldığı Folklor (Halay) Takımı ise, 1966 yılında Bağdat’ta, Saygın Hürmüzlü tarafından kurulmuştur. Sabah Sait, ekibi yeni yüzlerle birlikte yeniden bir araya getirerek 1970’te Kerkük’te kurup ve TMT’nin bünyesine girmiştir.

        TMT, mükemmeliyete ulaşmak için güzel sanatları, ressam ve hattatları da çatısı altına aldı. Bu bağlamda Eğitimci ve Usta Ressam Abbas Erenay TMT’ye davet edildi. Müzik takımına da Monolog Sanatı icracılarından Ahmet Kasım da takıma katıldı. Her etkinlikte, Salah Nevres’in yazdığı “İyisen gözüm” adı altındaki skeçler, Ahmet Kasım tarafından başarıyla icra ediliyor ve ilgiyle takip ediliyordu. TMT Projesi’ne tanınmış Eğitimci ve Edebiyatçı Kahtan Hürmüzlü de ciddi destek vermiştir. Tiyatro bölümü için Arapça yazdığı الليل فوق المدينة” oyununu Salah Nevres Türkçe’ye tercüme edmiş ve “Bitmeyen Gece” adıyla sahneye konmuştur. Böylece TMT’nin tüm bölümleri millî ruhla, söylem ve düşünce birliğiyle kısıtlı imkânlarla 1970 yılında, Kerkük’te kültür ve sanata hizmet için kurulmuştur.

        TMT Yönetim Kurulu şu isimlerden oluşmuştur: Salah Nevres (Genel Müdür, Edebiyat Sorumlusu), Abbas Erenay (Genel Müdür Yardımcısı, Güzel Sanatlar Sorumlusu), Enver Muhammed Ramazan (Tiyatro Bölümü Sorumlusu), Celal Vendi (Müzik Bölümü Sorumlusu), Hüseyin Bahattin (Koro Takımı Sorumlusu), Sabah Sait (Halay Takımı Sorumlusu).

        TMT’nin Toplum Üzerindeki Etkisi

        Irak Türkleri arasında, TMT denilince akla en fazla “Tembel Abbas” tiyatro oyunu gelmektedir. Daha doğrusu halk, TMT’yi bu oyunla tanımıştır. Bunun sebebi, oyunun başrol oyuncusu Hüseyin Demirci “Tembel Abbas” rolüyle oyunun kahramanı unvanına sahip olmuştur. Halk tarafında büyük ilgi gören bu oyun ve başoyuncusu Hüseyin Demirci, Baas Partisince tutuklanır. Ağır işkenceye maruz kaldıktan sonra şehit edilir. Cesedi, Kerkük’ün işlek caddelerinden olan Bağdat Yolu üzerindeki Hacı Sabriye Camisi’nin duvarının dibine bırakılır. Ertesi gün, Baas Rejimince “Televizyon Binası’nı patlatmaya çalışırken öldürüldü!” şayiası halka yayılır. Bu olay Kerkük’te, Türk bölgelerinde büyük bir tedirginliğe yol açar ve Irak Türk toplumu üzerinde derin bir etki ve iz bırakır. Bu arada TMT’nin başta Kurucusu Salah Nevres olmak üzere birçok üyesi, Kerkük Emniyet Dairesince sorguya çekilir, bazıları işkenceye maruz kalır. Bazılarına da gözdağı vererek TMT’nin dağıtılmasını şart koşarlar. Sebebi ise, “halkı Baas Partisine karşı tahrik etmek ve rejim karşıtı olmak” şeklinde açıklanır. Bu gelişmeler, TMT içerisinde ciddi fikir ayrılığına yol açar; korku ve güvenlik nedenlerinden dolayı TMT’de bir süre burukluk dönemi yaşanır. Zorunlu olarak ayrılanlar olur. Yine bu konuda Salah Nevres, anılarını ifade etmekte zorluklar yaşarsa da o günleri şöyle anlatır:

        “Rahmetli Hüseyin Ali Musa (Tembel Abbas) olayı ile birlikte öğrenci boykotu baş gösterdi. Biz Türkmen öğretmenler sendikasından istifa ettik, bu nedenle artı TMT ve Tembel Abbas piyesi yüzünden tutuklandım, yoğun sorguya alındım. Bu arada evim de arandı, kitap evrak ne varsa el konuldu. TMT genellikle emniyet ve Baas Partisi tarafından hedef gösterildi ve ister istemez takımın faaliyetleri durduruldu.”.

        Salah Nevres, “Tembel Abbas” oyununun yönetmeni hakkında ise şunları söyler:

        “Rahmetli Enver Ramazan, Tembel Abbas piyesi rejisörü olduğundan haklı olarak çok korktu ve hemen TMT’den uzaklaştı. Ben ise üç gün sorgulandıktan sonra sıkı takibe tutuldum, durumum kritikti, takımdaki gençlere zarar gelsin istemiyordum, yardımcım Abbas Erenay’la anlaştım ve göstermeli olarak çekildim ... Benim TMT projem burada noktalandı, sonrası müzik bölümü bazı katılımları da bir ara devam etmişti”.

        Salah Nevres, TMT ile ilgili, 50 yıldır kafalarda cevapsız kalan birçok sorunun cevabını içtenlikle vererek içindeki sırlarını volkan misali dışa vurur ve konuşmasına şöyle devam eder:

        “Bu olaylardan sonra ben istemesem de takımda kimseye zarar gelmesin ve rahatça hareket edebilsinler diye uzak kalmayı tercih ettim, takım eskisi gibi olmasa da bir ara devam ettiler (sonra tav tavuştu, sav savuştu) tamamıyla donduruldu”

        Her şeye rağmen TMT’liler millî duygularla inatçı, ölümle pençeleşen Irak Türk toplumunun varlığını ne pahasına olursa olsun yaşatmaya yemin ettiler. Bin yılı aşkın bu topraklarda varlık gösteren, yaşam mücadelesi veren Türk kültür ve sanatını ayakta tutmanın millî bir görev olduğu inancıyla TMT’yi günümüze kadar gönüllerde yaşattılar. Tarih sayfaları ve toplum vicdanı, TMT’nin ölümsüz olduğunu ve mahşere dek süreceğini teyit etmektedir.

        Yine Salah Nevres’i dinleyelim: “Takım ömrü iki yıl, ama sunduğu ürünler (takım döneminde bestelenen ve sunulan marş ve türküler, operet ve sahne eserleri, televizyon etkinlikleri, radyo oyunları, Bağdat, Musul, Telafer konserleri) normal şartlarda bizim yok diyecek kadar imkânlarla ancak yirmi yılda gerçekleşirdi.”.

        Irak Türklerinin tarihinde “kahramanlık destanı” yazan TMT, “Tembel Abbas”ı şehit edildikten sonra da çalışmalarına devam etti. 1976 yılına kadar adı etkinliklerde anılan TMT, Irak’ta Türklere karşı bazı siyasi olayların yaşanması, tırmanması ve hız kanmasından dolayı o tarihlerden sonra yok olmaya mahkûm edildi ve dağıtıldı.

        Halkın vicdanında büyük ve derin bir iz bırakan TMT’nin kuruluşunun üzerinden 50 yıl geçmesine rağmen bugün bile her Irak Türkünü duygulandırabiliyor, heyecanlandırabiliyor ve onlara millî şuur aşılayabiliyor.

        Bu vesileyle Irak Türkü iş adamı Ömer Köprülü’nün önerisi üzerine, TMT’nin 50. Yılı Anısına internet sitesi ve bir kitabın hazırlanması için çalışmalarımızı hızlı bir şekilde başlattık. Bu haberi, ilk kez Türk Yurdu dergisinde vermek, bizler için onur vericidir.

        TMT’nin Şehitlerini, Irak Türklüğü olarak saygıyla ve rahmetle anıyoruz. Kalanlara, Yüce Tanrı’dan sağlıklı ve uzun ömürler diliyoruz.

         


        * Dr.

        [1] Irak Türk Tiyatrosunun usta ismi ve Kerkük’te “Şane” Türkmen Tiyatro Takımı ve Irak Türkmen Ulusal Tiyatrosunun kurucusu.

        [2] Kürt sanatkâr. Kürt müzik grubunun kurucusu.

        [3] Mülakat, Salah Nevres, Sosyal Medya, 30 Nisan 2020.

        [4] O tarihlerde Kızılay Kerkük Şubesi Yönetim Kurulu Salahattin Neftçi (Başkan), Naci Akkoyunlu, Eczacı Bahattin Sait, Şehit Fatih Şair, Ömer Sıddık, Aydın Arslan Erbilli’den oluşmaktaydı. 1972’de Kızılay Şubesine TMT’den üç genç alındı: Abbas Erenay, Şehit Aydın Şakir Iraklı ve Sabah Sait.

        [5] Kardaşlık dergisi, S: 11, Y: 10, Mart 1971, Bağdat, s. 26.