Osmanlıdan Günümüze Irak’ta Yayımlanan Türkçe Dergiler – 5

Şubat 2020 - Yıl 109 - Sayı 390



        1. Kardaşlık Dergisi (İstanbul)

        Kısa adı Kerkük Vakfı olan İzzettin Kerkük Vakfı, 1997 yılında İstanbul’da Kerkük kökenli gazeteci yazar İzzettin Kerkük tarafından kurulmuştur. Vakıf; kültür ocağı kimliğiyle bir düşünce zemini görevini üstlenmektedir. Vakfın yayın organı olan Kardaşlık dergisi üç dilde (Türkçe, Arapça ve İngilizce), iki ayda bir yayımlanmaktadır. Ocak 1999’da yayın hayatına başlayan Kardaşlık, Aralık 2019’a kadar 84 sayı çıkmış; Irak Türklerinin kültür, sanat, halk bilimi, edebiyat ve siyasetiyle ilgili yazılara yer vermiş; Türk kamuoyunu bilinçlendirmiştir. Her ne kadar belli bir aydın kesiminin ürünlerine yer verse de ara sıra Azerbaycan’dan Gazanfer Paşayev ve Türkiye’den de tanınmış yazarların yazılarını yayımlamıştır. Derginin hazırlanmasında Suphi Saatçi’nin büyük emeğinin olduğu şüphesizdir. Basılması ve maddi ihtiyacı da değerli büyüğümüz Erşat Hürmüzlü tarafından sağlanmaktadır.

        2. Türkmen Bohçası Dergisi (İstanbul)

        Irak Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği tarafından iki ayda bir çıkarılmıştır. İlk sayısı Eylül-Ekim 2002’de yayımlanan dergi, “Irak Türkmen kadını, varlığını çeşitli biçimlerde ortaya koymuştur. Kimi ana, kimi bacı, kimi eş, dost, yâr… Ama şu bir gerçek ki, haklarını savunmaya gelince, her biri üzerine düşen mücadelede görevini en iyi biçimde yerine getirmiştir. Sırt sırta, omuz omuza haksızlığa karşı savunmuştur.”. Bu sözlerle derginin ilk sayısında Deniz Musa, editör olarak Bismillah demiştir. Derginin imtiyaz sahibi ve yazı işleri müdürü o dönemin ve şimdiki dernek başkanı Kemal Beyatlı ise “Memleket hasreti ile yanıp tutuşan Türkmenler, Körfez Savaşı’ndan sonra bir göç tufanına yakalanmış; Türkmeneli’nden ayrılmak zorunda kalmışlardı. Sürgüne gönderilmeleri ise onları yepyeni bir yolculuğa hazırlıyordu. Bohça, Türkmen kadınının yola çıktığının göstergesidir. Bir de tekrar o güzelim topraklara dönüş hazırlığıdır bu…” diyerek Neden Türkmen Bohçası dediklerini anlatmıştır.

        Derginin ilk sayısında Erşat Hürmüzlü “Bir Kadın Tanıdım”, Suphi Saatçi “Kerkük’ün Yavru Kızları”, Deniz Musa “Türkmen Meş’alesi Zehra Bektaş”, Gülser Kerküklü “Horyat”, Mehtap Neftçi “Oğuzhan Destanı (Türklerin İlk Atası)”, Süreyya Salman “Kuşak”, Yaşar Süleymanoğlu “O Kara Gün”, Ali Yağmuroğlu “Türkmen Kadını”, Gülderen Solmaz “Toka”, Nesrin Erbil “Anneme”, Deniz Musa “Kadın Sessizliği üzerine röportaj: Dr. Ümit Beyatlı”, Güneş İbrahim “Kerkük’üm”, Nermin Neftçi “O Yakadan Bu Yakaya”, Emire Karakaplan “Kerkük’e Hasret”, Pınar Erbilli “Doğru Mücadele”, Nursen Beyatlı “İğne”, Yıldırım Hasanzade “Bir Çocuğun Meleği”, Ayşe Yivlik Neftçi “Çocukça”, “Bohça’dan İnciler”, “Bulmacalar ve etkinlikler” başlıklı yazılar ve şiirler yer almıştır. Son sayısı Mart 2013’te basılan Türkmen Bohçası, toplam 14 sayı çıkmıştır.

        3. Altunköprü Dergisi (İstanbul)

        Kerkük Vakfı adına sahibi ve yazı işleri müdürü İzzettin Kerkük ve Editör Suphi Saatçi’nin isimlerini taşıyan Altunköprü; edebiyat, kültür, sanat, folklor dergisi olarak ilk defa Nisan 2002’de İstanbul’da çıktı. Derginin ilk sayfasındaki “Neden Altunköprü” başlıklı yazıda İzzettin Kerkük şöyle diyor: “Türk dünyasının bölünmez bir parçası olan Irak Türkmenlerinin tarih, kültür, dil, edebiyat, sanat ve folklorunu bilimsel yoldan araştırmak, Irak Türkleri ile dünyadaki diğer Türk toplulukları arasında manevi ve kültürel bağları geliştirmek gayesiyle bu topraklardaki benzer kuruluşlarla işbirliği yapmak; Türkiye’de geç eden soydaşlarımızın eğitim, kültür ve sosyal düzeylerini yükseltmek ve onların millî ve manevi değerlere sahip ve topluma yararlı fertler olarak yetiştirmesine yardımcı olmak ve aralarında sevgi ve kardeşlik bağlarını güçlendirmek amacı ile bu dergiyi çıkarmaya teşebbüs ettik.”.

        Derginin ilk sayısında İzzettin Kerkük, Suphi Saatçi, Mustafa Kayabek, Fazıl Ahmet Bostancı, Reşit M. Bostancı, Yılmaz Gürbüz, Habib Hürmüzlü, Fazıl Ahmet Bahadır, Kemal Beyatlı, Yılmaz Tahir, Cavit Hasan Müftüoğlu, İlkan San ve Sadun Köprülü’nün şiir ve yazıları yer almaktadır. Altunköprü, Nisan 2002-Mart 2006 arasında toplam 13 sayı çıkarılmıştır. Son sayısında Mehmet Tütüncü, Vedat Yenerer, Gökhan Bahadır Yetiş, Turan Yazgan, Gökçe Yükselen Abdurezzak, Ömer Bölme, Edip Hikmet Kerküklü, Nesrin Erbil ve Mehmet Bayramoğlu yazmıştır. Bu tarihten sonra derginin yayını, maddi yetersizlikten dolayı durdurulmuştur.

        4. Türkmeneli Gençlik Dergisi (Ankara)

        Irak Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği Ankara Şubesi Başkanı Turhan Ketene’nin imtiyaz sahibi olduğu derginin ilk sayısı, Ocak-Şubat 1995’te Ankara’da yayımlanmıştır. Derginin Genel Yayın Yönetmeni Güçlü Demirci, Yazı İşleri Müdürü Turgut Avcı’dır. Yayın Kurulu ise Ankara’da okuyan genç Iraklı Türk öğrencilerden Murat Ziya, Kürşat Korkmaz, Afşin Ketene, Özgür Yağlakar, Sait Hayri’den oluşuyordu. Dergi, Türkiye’de okuyan Iraklı Türk gençler arasında iletişim, işbirliği, birlik, beraberlik sağlama, ayrıca Irak Türklerinin tanıtımını yapma amacını taşıyordu. Öğrencilerin çalışmalarına güvenen dergi, zaman zaman kesintiye uğradı. 2000-2002 arasında en faal yıllarını yaşadı. Saddam’ın düşmesiyle dergi de raftan düştü ve bir daha yayımlanmadı.

        5. Gençlik Sesi (Ankara)

        Türkmeneli İşbirliği ve Kültür Vakfı bünyesinde faaliyet gösteren Türkmeneli Kültür Merkezince kurulan Türkmeneli Öğrenci Birliği tarafından çıkarılan bu dergi, Türkiye’de eğitim gören Iraklı Türk öğrencilerin fikir, kültür, sanat, araştırma dergisi olarak ilk sayısını 19 Mayıs 2004’te Ankara’da çıkardı. Bir grup genç tarafından çıkarılan derginin yazı işleri sorumlusu Ali Hüseyin ve Şahin Vahap’tı. İlk sayısında Ekrem Tuzlu, Gökalp, Esin Cömert, Ali Yalçın, Faysal Fadıl, Barış Avcı, Himdet Terzi’nin imzasıyla yazı ve şiirler yayımlanmıştır. Derginin 2. sayısı Ağustos- Eylül 2004, 3. sayısı Ekim-Kasım 2004’te çıktı. Son sayısı ise Kasım 2005’te, Kerkük dergisinin eki olarak “Türk Dünyası Gençleri İstanbul’da Buluşuyor” adı altında özel sayı olarak Şemsettin Küzeci tarafından hazırlanıp yayımlandı. Dergi, belirsiz sebeplerden dolayı bir daha çıkmadı.

        6. Türkmeneli’nden Notlar Dergisi (Ankara)

        Merkezi Ankara’da bulunan Türkmeneli İşbirliği ve Kültür Vakfı tarafından çıkarılan bu derginin ilk sayısı, Kasım-Aralık 1998’de Ankara’da basıldı. Derginin ilk sayısında imtiyaz sahibi ve genel yayın yönetmeni Hasan Özmen, yayın koordinatörü Kasım Musullu (Kasım Ömer), yazı işleri müdürü ise Ziyat Köprülü’ydü. Dergi genel olarak Irak’ta mücadele veren Türklerin dramını, uğradıkları insan hakları ihlallerini dile getiriyordu. İlk sayıda Hasan Özmen, Kasım Ömer, Ekrem Pamukçu, Ferruh Sezgin’in yazılarına, ayrıca Türklerin Irak’taki nüfus yapısı değişimiyle ilgili memur atamaları ve Kerkük’ün Araplaştırılması ile ilgili bazı önemli belgelere yer verilmiştir. Derginin 2. sayısı Haziran 1999’da, üçüncü ve son sayısı ise Eylül 1999’da basıldıktan sonra yayını durduruldu ve bir daha yayınlanmadı. Son sayıya, Irak Türklerine uygulanan insan hakları ihlallerini içeren, 30 sayfalık İngilizce bir rapor da eklenmiştir.

        7. Türkmen Şanı Dergisi (Finlandiya)

        Türkmen Şanı dergisinin ilk sayısı, 1 Mayıs 2004’te, başlangıçta Türkmenşanı Kültür Merkezi daha sonra Türkmenşanı Medya ve Araştırma Merkezi tarafından, önce aylık daha sonra üç ayda bir yayımlandı. Dergi, Irak Türklerinin bağımsız siyasi ve kültürel bir dergisi olarak Finlandiya’nın Tampere şehrinde yayımlanarak Irak ve Türkiye’nin yanı sıra dünyanın birçok ülkesinde yaşayan Türklere gönderiliyordu. Türkmenşanı dergisi, yabancı gazete ve dergiler arasında Türkiye’de BYEGM tarafından tanınmaktaydı. Derginin Türkiye temsilcisi, rahmetli Sadun Köprülü, Türkiye’de birçok konferans, festival ve toplantıda tanıtımını yapmıştır.

        Ümit Köprülü’nün imtiyaz sahibi ve genel yayın yönetmeni olduğu derginin Irak, Türkiye ve birçok ülkede temsilcisi vardı. Yayın kurulu listesinde Nefi Demirci, Sadun Köprülü, Sabri Tarabiye, Dilşat Terzi, Şükran Kayacı, Zeynep Ali, Sabir Demirci’nin isimleri yer alıyor.

        Dergide Irak Türklerinin kültür, sanat ve edebiyatı yanında zaman zaman siyasi yazılar da yer alıyordu. Mesela Ocak 2005’te çıkan 6. sayısının Türkçe bölümünde ITC Berlin Temsilcisi Sayın Ganim Osman Abdullah’la yapılan mülakat, Dılşat Terzi’nin Türkmeneli Gündemi, Fevziye Hasasu’nun Selam Kerkük, Sadun Köprülü’nün Türklük Sevgisiyle Coşan İçli Horyatlarımız, Ziyat Köprülü’nün Irak Seçimleri Hakkında Düşünceler ve Şemsettin Veli Erbilli’nin Erbil Kalesi başlıklı yazıları yanında, Türkmen şairleri Sabır Demirci, Ekrem Sabır Kerküklü, Kara Vahap ve Settar Köprülü’nün şiir ve horyatları da yer aldı. Derginin 12. sayısı 1 Temmuz 2006 tarihinde yayımlandıktan sonra maddi sıkıntı yüzünden yayını durdurulmuştur.

        8. Sümer Dergisi

        Bu dergi, İsviçre’de yaşayan edebiyatçı Nusret Merdan’ın başyazarlığında üç ayda bir Arapça olarak yayımlanıyordu. Irak Türklerinin kültürü, edebiyatı, müziği ve sanatıyla ilgili konulara yer veren derginin yayın kurulu, yazıları yayımlanan bütün yazarlardan oluşuyordu. 2005’in Güzünde yayımlanan ilk sayısında Nusret Merdan, Abdüsselam Molla Yasin, Cella Polat, Mehmet Merdan, Kahtan Hürmüzlü, Mecit Sadun Feyyaz, Ali Marufoğlu, Salih Çavuşoğlu, Hasan Kevser, Pakize Süleymena, Hicri Dede, Muhammed Hıdır Mahmut, Şemsettin Türkmenoğlu, Faik Mustafa, Necat Kevseroğlu, Muhammed Hayid, Muhammet Bayatlı, Şirzad Şeyh Muhammed, Ahmet Kuşçuoğlu, Vecdi Enver Merdan ve İrfan Avcı’nın yazı ve şiirleri yer almıştır. Ön kapakta Sümerleri sembolize eden bir heykele, arka kapakta Ressam Celal Polat’ın Dede Korkut tablosuna yer verilmiştir. Dergi, Mayıs 2009’da 9-10. sayı olarak son kez yayımlandı ve bir daha çıkmadı.

        9. Ortadoğu’da Kerkük (Malatya)

        Aylık haber ve yorum dergisi olan Ortadoğu’da Kerkük dergisinin ilk sayısı, Ağustos 2007’de Malatya’da, 36 sayfa olarak yayımlandı. Malatya Kerkük Kardeşlik Derneği adına imtiyaz sahipleri Cengiz Ertem ve Veysel Şahin, genel yayın yönetmeni Cengiz Ertem’dir. Irak Türklerinin kültür, sanat, siyaset, toplum ve haber içerikli bir dergisidir. Derginin 3. sayısından sonra bazı sebeplerle yayını durdurulmuştur.

        10. Irak Türkmen Cephesi (Ankara)

        Irak Türkmen Cephesi Türkiye Temsilciliği tarafından Kasım 2009’da tek sayı yayımlanabilen bu dergi, genel olarak Iraklı Türklerin ve özel olarak da Irak Türkmen Cephesi Türkiye Temsilciliğinin faaliyetlerini anlatan yazılar yayımlamıştır. Derginin başyazısı, dönemin ITC Türkiye Temsilcisi Sadun Köprülü’nün imzasını taşıyor. Dergide “Erbil’de Türk Bayrağı Dalgalanıyor”, “Türkmen Millî Bayramı Türkiye’de Coşku ile Kutlandı”, “Keçiören Telafer’le Kardeşlik Köprüsü kuruyor”, “Türkiye’nin Orta Doğu açılımı”, “Türkmen Gençlerden Anlamlı Protesto”, “Kerkük’te Türkmenler, kente karma güç yerleştirilmesi önerisini protesto etti” gibi güncel haber ve faaliyetler yer almıştır.

        11. Türkmeneli’ne Dönüş (Konya)

        Irak Türkleri Kültür ve Yardımlaşama Derneği Konya Şubesi tarafından Haziran 2009’da, tek sayı olarak Konya’da basıldı. Ön kapakta Kerkük Kalesi fotoğrafının altında “Türkmensiz Kerkük, Kerküksüz Irak olmaz” yazısı ile Mevlana’yı temsilen bir semazen yer almış ve künyesinde “Yıllık Türkmeneli Haber ve Kültür dergisi” olarak yazılmıştır. Dernek Başkanı, derginin genel yayın yönetmeni ve yazı işleri müdürü İlham Beyatlı ve editör İlay Tuğçe Beyatlı’dır. Bu tek sayıda “Münir Kafili ile röportaj”, “Eğitimde yenilikler”, Sadun Köprülü “Türkmen Telafer”, Mustafa Cuma “Tiyatro ve Sanat”, Çiya Mehdi “Turizm”, Mustafa Hasan “Mucizevi Çaylar”, İhsan Abdülmecit “Sağlıklı yaşam”, “Haberler”, “Din Kültürü”, Vezire Beyatlı ve Kadriye Ziya “Iraklı kadınlardan Yükselen Sesler”, Nermin Hanım “Kadın olmak, İnci Muratlı “Türkmen Gençliği”, “Okuma kültürü”, Suzan Köprülü “”Kerkük mutfağından” adlı yazılar yer almıştır. Derginin başka sayısına rastlanmamıştır.

        12. Gürgür Baba (Bülteni) Dergisi (Ankara)

        Irak dışında, sürgünde hayat mücadelesi veren Irak Türklerinin edebiyat bülteni (dergisi) olarak ilk sayısı, Temmuz-Ağustos 2001’de Ankara’da yayımlandı. Iraklı Türk edebiyatçılar dağınık ve farklı ülkelerde yaşadıkları, derginin resmî prosedürü yerine getirilemeyeceği için derginin adı “Bülten” olmuştur. Türkmeneli Edebiyatçılar Bağı (TürkBağ) tarafından iki ayda bir çıkarılan dergi, yayın heyeti olan TürkBağ Koordinasyon kurulu tarafından hazırlanıyordu. İlk sayıda Avusturalya’dan Salah Nevres, İsviçre’den Nusret Merdan, ABD’den Sadun Köprülü, Kanada’dan Nihat İlhanlı, İstanbul’dan Kemal Beyatlı’nın isimleri vardı. Dergi, Şemsettin Küzeci ile Mustafa Ziya tarafından hazırlanıp bastırıldı. İlk sayıda Salah Nevres, Nusret Merdan, Hüseyin Avni Tayfun, Mustafa Ziya, Müzaffer Arslan, Sadun Köprülü, Edip Kerküklü, Ekrem Pamukçu, Şemsettin Küzeci, Kemal Beyatlı, Celal Polat, Cengiz Ketene, Ali Yağmuroğlu ve Nihat Bayraktar’ın şiir ve horyatlarına yer verildi. Dergi, ilk sayısından sonra bir daha yayımlanmadı.

        Son Söz

        Osmanlı döneminden günümüze kadarki dönemle ilgili olarak yaptığımız çalışma sonucu elde ettiğimiz verilere ve Irak’taki temel kaynaklara dayanarak gördük ki, Irak’ta dergicilik tarihi Osmanlı döneminde başlamıştır. 1869 yılında, Bağdat Valisi Mithat Paşa’dan sonraki dönemlerde İlk Türk dergisi, 1913 yılında Kerkük’te yayımlanmıştır. Daha sonra dergicilik, Irak’ın Basra ve Bağdat vilayetlerine de yayıldı. 1918’de, Osmanlı’dan sonra İngilizler Osmanlı eserlerini yok sayarak kendi planları doğrultusunda yayınlar bastırdı. Kraliyet döneminde, 1921-1958 arasında, Irak’ta çok sayıda dergi yayımlandı. Bu dönemi, “Irak basınının altın çağı” olarak değerlendirebiliriz. Cumhuriyet döneminde, iktidarın politikasına uygun yayınlar yapıldı. 1968-2003 arasındaki Baas Partisi dönemi, tamamen bir dikta rejimi niteliğindeydi. 1979-2003 arasının başka bir özelliği vardı. Bu tarihlerde, Saddam iktidarı tüm ülkeyi özellikle de basını tek elde tutarak iktidarını sürdürdü. Bu dönemde dergiler, tamamıyla devlet kontrolünde yayımlandı. Kardaşlık ve Birlik Sesi dışında Türkçe dergi hemen hemen yoktu. 1991-2003 arasında, Kuzey Irak’taki “Güvenlik Bölgesi” döneminde, Irak’ta dergicilik ve yayın farklı bir boyut kazandı. Saddam iktidarından bağımsız hareket eden muhalifler, onlarca gazete ve dergi yayımladı. Türkler de Irak Türkmen Cephesi bünyesinde Erbil’de 20 civarında dergi çıkardı. 2003 sonrasında, yani Saddam sonrasında ise sayısız dergi ve yayın ortaya çıktı. Sansür kalmadı. Ancak dergiciliğin ve yayıncılığın kalitesi düştü. Bugüne kadar Irak’ta basın bu şekilde devam etmiştir.

        Irak dışındaki Türk dergileri de önce Türkiye’de yayına başlandı, daha sonra Avrupa’da hız kazandı.

        Irak’taki Türk dergiciliği, tamamıyla meslek dışı, bir hobi niteliğinde olmuştur. Dergicilik genelde şair, edebiyatçı ve yazarlar tarafından icra edilmiştir. Yani yayıncılık mesleği ve anlayışı dışında cereyan eden bir hobi olmuştur. 2003’e kadar özel sektör yoktu, her şey devletin kontrolünde yapılmıştır. Ancak Iraklı Türk aydınları, dergicilik konusunda kendilerini çok iyi yetiştirdiler. Bugün birçok Türk sivil toplum kuruluşu, kendi yayınlarını dergi olarak çıkarmakta; bu dergiler genelde kültür, sanat, şiir ve edebiyat konularını içermektedir. Irak’taki Türk dergileri; dizgi, sayfa düzeni ve süreklilik konularında çok başarılı olamamıştır.

        Bugün dünyada Irak Türkleri ile ilgili sürekli yayımlanan dergi sayısı onu geçmez. Bağdat Türkmen Kardaşlık Ocağı yayını olan Qardaşlık dergisi, 1961 yılından beri çıkmaktadır. Kerkük’te, Türkmeneli dergisi, Aralık 2019’a kadar 143 sayı yayımlanmıştır. İstanbul’da çıkan Kardaşlık dergisi 94 sayı; Kerkük’te düzenli yayımlanan, Türkmen Öğretmenler Birliğinin yayın organı Fener dergisi; Türkmen Muharipler Birliğinin el-Muharip dergisi ve Irak Edebiyatçılar ve Yazarlar Birliği-Türkmen Kültür Bürosu tarafından çıkarılan Türkmen Yazarı dergisi 4 yılda 14 sayı; son olarak Türkmen Kültürü dergisi, Irak Kültür Bakanlığının desteğiyle 10 sayı basılmıştır.

        (SON)