Osmanlıdan Günümüze Irak’ta Yayımlanan Türkçe Dergiler - 3

Aralık 2019 - Yıl 108 - Sayı 388



        Saddam Sonrası Dönemi (2003-2019)

        Irak’ta Türkmen basını geniş ve zengin geçmişi ile yaratıcı gazeteciler yetiştirmiştir. Irak’ın sosyo-kültürel ve siyasi yaşamında önemli konumu olmuştur. Türkmenlerin basın mücadelesi verdikleri yer, özellikle Kerkük şehri olmuştur. 24 Şubat 1911’de tamamıyla Türkçe olan Havadis gazetesi yayımlanır. Havadis’in başyazarı, Kerkük’ün ilk gazetecilerinden ve Türkmen basınının kurucusu sayılan Ahmet Medeni Kutsizade’dir.[i] Kerkük’te basılan ilk kitabın adı Vesila Hüsna’dır. Yazarı Abdullah Kutsi Efendi’dir. Bu kitap küçük boyda, 16 sayfa olarak Ulu Tanrı’nın 100 kutsal adını içermektedir. Kerkük Sanayi Mektebi Matbaasında 1911 yılında basılan bu kitap, “Adap Mücmela” başlıklı şiirle tamamlanmıştır.[ii] Osmanlı Dönemi’nde yayımlanan 50’den fazla gazete ve dergi vardır. Kraliyet Dönemi’nde Türkçe gazete ve dergilerin çıkarılması, Irak’ta Türk basınını bir daha gündeme getirmiştir. Cumhuriyet ve Baas Partisi Dönemi’nde de iktidar güdümünde bir gazete, iki dergi yayın hayatına devam edebildi.

        24 Ocak 1970 tarihinde Irak Devrim Komite Konseyinin 89 numaralı kararıyla Irak Türkmenlerine tanınan kültürel haklar sonucu Yurt gazetesi ile Kardaşlık, Birlik Sesi ve Türkmen Yazarı dergileri, aydınlarının özverileriyle uzun süre Bağdat’ta yayımlandı. 1991’de Irak’ın kuzeyinde güvenlik bölgesinde Türk basın tarihinde büyük bir patlama oldu. 20 civarında gazete ve dergi birden yayımlandı. Yurt gazetesinden sonra İlk kez Doğuş gazetesinin Erbil’de yayına başlamasıyla Irak Türkmen basın tarihinde bir dönüm noktası yaşandı.[iii]

        Başlangıçta Doğuş daha sonra Türkmeneli ve Gökbörü dergileri, Bağımsız, Türkmen vb. gazeteleri yayına devam etti. Bu basın akımı Saddam sonrası başka bir boyut kazanarak Türkmenlerin basın konusunda ne kadar verimli olduğunu gözler önüne serdi. Irak’ın kuzeyinden güneyine kadar bütün gruplar millî, siyasi davalarının haklılığını basın yoluyla önce Iraklılara daha sonra dünya kamuoyuna duyurmaya çalıştılar. Türkmen basını, Irak’ın kuzeyinde çok önem kazanmış ve destek almış durumdadır. Her Türkmen parti ve kuruluşu değişik dergi, gazete ve türlü neşriyat yayımlamaktadır. Bu hareketlilik bölge yetkililerin büyük desteğini almaktadır. Özellikle de 4. Hükûmet yoğun destek vermiş, Kültür Bakanlığı Türkmen aydınlarına büyük yarar sağlayarak destek olmuştur. Bunun en büyük kanıtı Türkmen Kültür Müdürlüğünün oluşturulmasıdır. Bu müdürlük, Bölge Hükûmetinin Kültür Bakanlığı’na bağlı olarak yoğun bir faaliyet ve hareketlilik içindedir. İşte bu hareketliliğin en görkemli kanıtı ise yıllardan beri çıkardığı Barış dergisi olmuştur.[iv] Barış, Türkmen kültürünü basın yoluyla temsil eden en zengin ve kapsamlı yayın organıdır. Aynı zamanda değişik kültürlerin buluştuğu, kaynaştığı parlak bir yayın organıdır.[v] Türkmen yazılı basınının önemli özelliklerinden biri de Irak basını gibi görüş basını olmasıdır. Zaman zaman edebiyatçılar ve yazarlar birbirlerine karşı eleştiri yazıları yazmışlardır. Bazen dozu aşan eleştiriler yargıya intikal etmiştir.

        ABD işgali sonrası da Irak Türkmenleri basın konusunda geniş bir kültüre sahip oldukları için çok hızlı bir şekilde çeşitli yayınlar meydana koyabildiler. 100’ün üzerinde Türkçe yayına imza atan Türkmenlerin önemli süreli yayın organları gazete olarak Türkmeneli, Aksu, Altınköprü, Kurtuluş, El-Wefa, Karar, Kala, Tercüman Şafak, Türkmen Times’tır. Dergilerden Kardaşlık, Barış, Türkmen Dili, Sümer, Kerkük; yurtdışında ise Kerkük Vakfının yayın organı Kardaşlık, Malatya’da Orta Doğu’da Kerkük, İstanbul Derneği tarafından çıkarılan Türkmen Bohçası ile Altınköprü dergisidir. Ayrıca Türkmen kuruluşlarınca zaman zaman tek sayı olarak bazı dergiler çıkarılmıştır.

        2003 Sonrası Irak’ta Yayımlanan Türkçe Dergiler

        Kerkük Dergisi

        Irak Türkmen Edebiyatçıları Birliği tarafından yayımlanan Kerkük dergisi, başlangıçta gazete olarak 2003 yılında Kerkük’te ilk sayısı Arapça ve Türkçe olarak okurlarıyla buluştu. Başyazarlığını bir süre Mevlüt Taha Kayacı yürüttü. Daha sonra usta yazar Kahtan Hürmüzlü başyazarlığa, yazı işleri müdürlüğüne Aydın Kerkük, yazı işleri sekreterliğine Hasan Kevser ve Türkiye temsilciliğine Şemsettin Küzeci getirildi. Ağırlıklı olarak edebî konuların yer aldığı Kerkük, 15 günde bir basıldı. Nisan 2005’te sekiz sayfa olarak 15. sayısı yayımlanmıştır. Gazete, 2006 yılında ani bir kararla dergiye dönüştürüldü. Bir yıl sonra derginin yayını durduruldu.

        Fener Dergisi

        Irak Türkmen Öğretmenler Birliği tarafından yayımlanan Fener, başlangıçta gazete olarak Türkmen edebiyatçı ve eğitimci Faruk Faik Köprülü’nün başyazarlığında çıkarıldı. Fener’in imtiyaz sahibi Türkmen Öğretmenler Birliği, başyazarı Mehmet Hurşit Kasapoğlu, yazı işleri müdürü Abdüsselam Bayraktar, yazı işleri sekreteri Kemal Mustafa Muhammed ve Türkçe bölümü sorumlusu Talip Bayraktar’dır. Arapça ve Türkçe olarak yayımlanan Fener, 15 günde bir sekiz sayfa olarak çıkarıldı. Kültür, eğitim konularına ağırlık veren Fener, aydın kesimler tarafından benimsenen bir yayın organıdır. Bir süre sonra gazeteden dergiye dönüştürülen Fener, yeni bir kadro ile dergicilik hayatına başladı. Bugüne kadar Türkçe ve Arapça olarak yayına devam eden Fener dergisi, Türkmen eğitim haberleri ve ilgili konulara yer vermektedir. Ağustos 2019 tarihli ve 146 sayılı dergi 15. yılını kutladı.

        Pınar Dergisi

        Gazeteci Yazar Ahmet Mehmet Kerküklü tarafından Kerkük’te çıkarılan Pınar, Irak Türkmenlerinin kültürünü yansıtan dergidir. 44 sayfadan oluşan Pınar, Arapça ve Türkçe olarak basılmaktadır. Kültür ve sanat konularına geniş yer veren Pınar, âdeta sahibinin hobilerini yansıtan bir yayın organıdır. 2003 yılında yayına başlayan Pınar dergisinin sahibi Ahmet Kerküklü’nün 2017 yılında Kerkük’te vefatından sonra yayın hayatına son verilmiştir.

        El-Filke Dergisi

        Arapça ve Türkçe olarak yayımlanan Filke dergisi, bağımsız bir kültür dergisi niteliğini taşımaktaydı.  2004 yılında aylık 30 sayfa olarak yayına başlayan derginin edebiyatçı Casim Faraç başyazarlığını, Enver Hasan Musa yazı işleri müdürlüğünü, Ali Hallav yazı işleri sekreterliğini, Yusuf Mustafa Ağa ise teknik yönetmenliğini yaptılar. Başyazarı Casim Muhammed Faraç, 6 Nisan 2016 tarihinde Tuzhurmatu’da öldürüldükten sonra derginin de yayını durduruldu.

        Kerkük İncileri Dergisi

        Irak Türkmen Kadınlar Birliği’nin yayın organı olan Kerkük İncileri dergisinin ilk sayısı, 2004 yılında Kerkük’te yayımlandı. Arapça ve Türkçe yayımlanan dergi, kadın hareketinin çalışmalarını gündeme taşımaktadır. Derginin başyazarı, yetenekli eğitimci ve edebiyatçı Münevver Molla Hasssun, yayın kurulu ise şair Kadriye Ziyai ve Aşvak Demirci’den oluşmaktadır. Ekonomi sıkıntılardan dolayı derginin yayını durduruldu.

        Son Şiir Dergisi

        İmtiyaz sahibi şair-yazar Yalçın Bellevoğlu’nun 2003 yılından sonra Tuzhurmatu’da çıkardığı Son Şiir dergisi, Irak Türkmen edebiyatçılarının şiirlerine ışık tutmaktadır. Arap alfabesiyle aylık olarak Türkçe yayımlanan dergi, 16 Eylül 2007 tarihinde Tuzhurmatu’daki terör patlamasında imtiyaz sahibi Şair Yalçın Bellevoğlu şehit edilince yayın hayatını durdurdu.

        El-Tazamun Dergisi

        Üç ayda bir Kerkük’te yayımlanan dergi, Hayırseverler Cemiyeti tarafından çıkarılmaktadır. İlk sayısı Ağustos 2004 tarihinde yayımlanan dergi, Dağıstan toplumu ile ilgili araştırma, inceleme ve fikir yazılarına yer vermektedir. Ayrıca Türkiye ile Irak arasında kültür köprüsü olma görevini üstlenmişti. Derginin sorumlu yazı işleri müdürü, gazeteci ve yazar Muhammet Hüseyin Dağıstani’dir.

        Şar-El Medine-Kent-Fedita Dergisi

        Kerkük’te dört dilde yayın yapan Şar-El Medine-Kent-Fedita, Türkçede Kent olarak bilinen aylık bir şehir dergisidir. Kerkük Belediyesi tarafından Arapça, Kürtçe, Türkmence ve Süryanice basılan derginin ilk sayısı Eylül 2004’te Kerkük’te yayımlandı. Yazı İşleri Müdürü Cemal Muhammet Şükür olan dergi, Kerkük’te yaşayan dört etnik grubun kültür, sanat ve toplum haberlerini içermektedir.

        Yurt Dergisi

        Aylık olarak Kerkük’te yayımlanan Yurt dergisinin ilk sayısı Nisan 2006’da Türkçe ve Arapça olarak yayımlandı. Genel kültür konularına yer veren derginin imtiyaz sahibi ve yazı işleri müdürü 35 yıl Bağdat’ta Yurt gazetesinin yazı işleri müdürlüğünü yapan Dr. Abdüllatif Benderoğlu’dur. Ayrıca derginin editörlüğünü Okan Benderoğlu ve Genel Yayın Yönetmenliğini Celal Polat yapmaktadır. Şubat 2008’de Ürdün’de vefat eden Abdüllatif Bederoğlu’ndan sonra dergi iki sayı yayımlandı ve ardından da yayını durduruldu.

        Atabek Dergisi

        Türkmen kültürüne yönelik aylık olarak çıkarılan Atabek dergisinin ilk sayısı, Ocak 2005’te Erbil’de yayımlandı. İmtiyaz sahipliğini bir grup Türkmen aydınının üstlendiği derginin yazı işleri müdürlüğünü Şemsettin Veli Erbilli yaptı. Arapça, Türkçe ve İngilizce yayımlanan derginin yayını, kısa bir süre sonra maddi sebeplerle durduruldu.

        El-Muhami (Avukat) Dergisi

        Kerküklü avukatlar tarafından ilk sayısı 2006 yılında yayımlanan dergi, Türkçe ve Arapça olarak Kerkük’te hukuk konusundaki gelişmeleri ve toplum haberlerini içeren bir dergi idi. Yayınından bir yıl sonra belirsiz nedenlerden dolayı yayınına son verildi.

        Kurtuluş Dergisi

        Irak Türkmen Şehit Aileleri ve Siyasi Tutuklular Cemiyeti tarafından Kerkük’te 15 günde bir çıkarılan dergi, siyasi ve genel kültür içerikli yazılar yayımlıyordu. Derginin yazı işleri müdürü Abdullah Şehitzade, imtiyaz sahibi Haşim Muhtaroğlu, sekreteri İmat Sıdık’tır. Arapça ve Türkçe yayımlanan dergi, insan hakları konularına, siyasi tutuklulara ve Türkmen şehitlerine yönelik bir yayın organıdır.

        Doğru Dergisi

        İlk sayısı 2001’de yayımlanan Doğru, aylık siyasi, genel kültür konuları içeren bir dergidir. Irak’ın kuzeyindeki Erbil’de, Türkmen Kültür Cemiyeti tarafından yayımlanmaktadır. İmtiyaz sahibi Cevdet Neccar, yazı işleri müdürü Zekeriya Neccar’dır. Arapça ve Türkçe yayımlanan dergi, Türkmen varlığına yönelik yayın yapmaktadır.

        Sarıkahya Dergisi

        Sarıkahya kültür ve Sanat Merkezinin yayın organıdır. Kerkük’te 2003 yılından sonra yayımlanan dergi, Türkçe ve Arapça olarak Türkmen Dili Yayınevi tarafından basılmaktadır. Derginin başyazarı Feyzullah Sarıkahya, yazı işleri müdürü Şirzat Babaoğlu, Visam Hürmüzlü ve Şemsettin Türkmenoğlu’dur. Maddi durumdan dolayı yayını durduruldu.

        Işık Dergisi

        15 Temmuz 2005 tarihinde, Kerkük’te Şair Hac Sami Yusuf Tütüncü’nün başkanlığında kurulan Işık Edebiyatçılar Grubunun yayın organıdır. Irak Türkmen edebiyatçılarının sesi niteliğinde olan Işık dergisi, kısa zamanda Türkiye ve Türk dünyasına yayıldı. Türkçe ve Arapça yayımlanan Işık’ın ünlü yazarları Ata Terzibaşı, Ali Marufoğlu, Şemsettin Tahir Hancı, Necdet Demirci Türkiye’den İsa Kayacan, Şemsettin Küzeci, Azerbaycan’dan Gazanfer Paşayev, Tamilla Aliyeva ve Eluca Atalı’dır. Aylık olarak yayımlanan Işık’ın yazı işleri müdürü eğitimci, şair ve yazar Seyfettin Biravcı bazı gruplar tarafından silahlı saldırıya uğradıktan sonra yazı işleri müdürlüğünü Mehmet Ömer Hamzeli üstlendi. Bir süre sonra yazı işler müdürlüğüne Dr. Şemsettin Küzeci seçildi. Grubun kurucusu Sami Yusuf Tütüncü vefat ettikten sonra Grup’un başkanlığına Dr. Şemsettin Küzeci seçildi.  2012 yılında özel bir sayı yayımladıktan sonra Işık Grubu ve Işık dergisi faaliyetini durdurma kararı aldı.

        Kardaşlık Dergisi

        Türkmen Kardeşlik Ocağının yayın organıdır. Saddam döneminde bir süre yayını durdurulmuştur. Saddam sonrası yeni bir kadro ile tekrar yayına başladı. Kardaşlık dergisi, Irak’ta en uzun süreli Türkmen yayını olarak Türkmen kültürüne büyük katkıda bulunmuştur. Cumhuriyet döneminden günümüze kadar devam eden dergi, bazı siyasi nedenlerden dolayı yayını zaman zaman aksaklığa uğrasa da Irak’ta Türkmen varlığının aynası niteliğindedir. Derginin başyazarı Ocak Başkanı Doç. Dr. Necdet Yaşar Bayatlı’dır.

        Barış Dergisi

        1999 yılında Erbil’de yayımlanan Barış, Irak Türkmen kültürüne ışık tutmaktadır. İki ayda bir yayımlanan Barış, bir kültür dergisi olarak Türkiye Türkçesi, Arapça ve Kürtçe yayımlanmaktadır. Başyazarlığını Ümit Halife, yazı işleri sekreterliğini İsmail Ali’nin yaptığı Barış, 150 sayfadan oluşmaktadır. Bugüne kadar geniş kapsamlı kültür konularına yer veren, Irak’taki tek dergidir. Son yıllarda bilinmeyen nedenlerden dolayı yayını durdurulmuştur.

        Türkmen Dili Dergisi

        Aylık olarak Türkçe-Arapça olarak Kerkük’te yayımlanmaktadır. İlk sayısı Eylül 2003’te yayımlanan Türkmen Dili dergisi, genel olarak Türkmen kültürü, siyaseti ve ağırlıklı olarak edebî konulara yer vermektedir. Kendi kısıtlı imkânlarıyla büyük mücadele veren derginin yazı işleri müdürü Salah Behlül Ali aynı zamanda gazeteci, şair ve yazardır.

        Türkmen Yazarı Dergisi

        Irak Türkmen Edebiyatçılar ve Yazarlar Birliği Türkmen Bürosu tarafından yayımlanan Türkmen Yazarı dergisi Arapça ve Türkçe olarak Mart 2016’da Bağdat’ta yayın hayatına başladı. Irak Türkmen kültürü ve edebiyatının yanı sıra başta Azerbaycan, Türkiye ve İran olmak üzere Türk dünyası edebiyatına da yer vermektedir. Derginin başyazarı Irak Parlamentosu 1. Dönem Milletvekili gazeteci ve şair Fevzi Ekrem Terzioğlu, başyazar yardımcısı Felah Yazaroğlu ve yayın kurulu üyeleri Abbas Halil Neccar, Kara Vahap ve Dr. Şemsettin Küzeci’dir. Kerkük Fuzuli Matbaasında basılan derginin basım giderleri tamamen Irak Devleti tarafından karşılanmaktadır. Dergi yurt içi ve yurtdışı edebiyatçı ve Türk aydınları tarafından ilgi görmektedir. İki ayda bir yayımlanan dergi, dördüncü yılında 15 sayı çıkarılmıştır.

        Türkalan Sedası Dergisi

        Türkalan Sedası dergisi, Kerkük’ün Türk köylerinden olan Türkalan’ın adını taşımaktadır. Eğitimci, aktivist Nuran Arslan tarafından hazırlanan derginin ilk sayısı 2018 yılında basıldı. Dergi, Türkalan köyü ve ilçelerinde Tezehurmatu ve diğer köy haberleri, kültür ve eğitim faaliyetlerini kapsamaktadır. 28 sayfadan oluşan dergi, Türkmenleri Arap toplumuna anlatmak ve etkileşim sağlamakta büyük rol oynamaktadır.

        TBA Çocuk Dergisi

        Irak’ın Erbil şehrinde yayımlanan TBA Çocuk dergisi, TBA gazetesinin eki olarak ayda bir kez yayımlanmaktadır. Tamamen çocuklara hasrolunan bu dergi, 36 sayfa renkli olarak basılmaktadır. Derginin genel yayın yönetmenliğini Mehmet Ferit Erbiloğlu, tasarım işlerini de Abdullah Ahmet yürütmektedir. Derginin ilk sayısı 2018 yılında Kerkük Fuzuli Matbaasında basıldı. Dergi, Türkmen çocuklarına Türkçeyi sevdirme ve öğretme konusunda önemli bir eğitim aracı niteliğini taşımaktadır.

        Türkmeneli Dergisi

        Bu dergi, Irak Türkmen Cephesi tarafından aylık olarak Kerkük’te çıkarılmaktadır. İlk sayısı Ocak 2008’de Türkçe ve Arapça yayımlanan dergi kültür, sanat, edebiyat ve şiir konularına yer vermektedir. Derginin başyazarı Necat Kevseroğlu, Türkçe bölümü sorumlusu Aydın Kerkük, Arapça bölümü sorumlusu Abdulcebbar Derviş, teknik işler sorumlusu Felah Yazaroğlu ve elektronik dizgicisi Sevgil Kevser’dir. Dergi, Türkiye ve Azerbaycan ile Türkmen yazarlar arasında önemli bir köprü olmuştur. Dergide, rahmete kavuşan edebiyatçılar Mevlüt Taha Kayacı, Kahtan Hürmüzlü, Hasan Kevser gibi usta kalemler çalıştı. Dergi, Ağustos 2019’daki 139. sayısıyla 12. yılına ayak basmıştır. Dergi, aylık olarak düzenli bir biçimde Kerkük Fuzuli Matbaasında yayınını sürdürmektedir.

        El-Muharip Dergisi

        Türkmen Muharipler Cemiyeti tarafından çıkarılan derginin ilk sayısı, Nisan 2009’da Kerkük’te yayımlandı. Türkçe ve Arapça yayımlanan dergi askerî, siyasi, dinî, edebî ve genel kültür konularına yer vermektedir. Üç ayda bir yayımlanan Muharip dergisinin başyazarı, emekli Albay Yaşar Vendavi’dir. Abdulhakim Mahmut, Bedrettin Türkalanlı, Yavuz Nurettin Ağa ise derginin yayın kurulunu oluşturmaktadır. Dergi, hâlen Kerkük’te hazırlanarak Fuzuli Matbaasında basılmaktadır.

         


        [i] Felah Abdulkerim, El-Vataniyye filsahafa El-Iraqiyye (Türkmen Basınında Milliyetçilik) S: 26, Ocak 2006, s. 44.

        [ii] Metin Abdullah Kerküklü, “Kitaplar Arasında Kitap”, Barış dergisi, S: 29, Temmuz 2006, s. 2-3.

        [iii] Şemsettin Küzeci, Irak Basın Tarihi, Ankara 2009.

        [iv] Ümit Halife, “Türkmen Basını 92 Yaşında”, Barış dergisi, S: 11, Ocak 2003, Erbil-Irak, İç kapak.

        [v] Mehmet İlhanlı, “Türkmen Sanat ve Kültürüne Özet Bir Bakış”, Barış dergisi, S: 29, Temmuz 2006, Erbil-Irak, s. 6-7.