Fahri Ali:“Gerçek İşte Budur: Biz Bu Topraklarda Varız; Var Olmaya da Devam Edeceğiz”

Ekim 2016 - Yıl 105 - Sayı 350




        Biz bu yazımızda; Makedonya’da 50 yıldır kalemiyle Türkçeye hizmet eden yazar-şair-yayıncı-gazeteci ve kültür adamı Fahri Ali üzerine yazılmış bir kitabı1 tanıtacağız:

        Geçen yüzyılın sonlarına doğru Yugoslavya’nın dağılma sürecinde kurulmuş olan Makedonya Cumhuriyeti coğrafyası, tarihî süreçte önemli medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır.

        XX. yüzyılın başlarında Osmanlı Devleti hâkimiyetinden çıkan bu coğrafyada, Makedonya’nın da içinde bulunduğu Yugoslavya iki kez kurulmuş bir devlettir. Birincisinde, I. Dünya Savaşı sürecinde 1918’de Sırp-Hırvat ve Sloven Krallığı olarak kurulmuştur. Yeni kurulan bu devlet ancak on yıl sonra Kral Aleksandır’ın Yugoslavya Krallığını ilan etmesiyle Yugoslavya olarak tanınmıştır. İkincisinde de II. Dünya Savaşı’nda Almanlara karşı verilen dört yıllık bir direniş mücadelesinin ardından sosyalist bir federasyon olarak Yugoslavya kurulmuştur.

        Bu süreçlerde Makedonya Türkleri pek çok mağduriyet yaşamışlardır. Ama vatan bildikleri bu toprakları müdafaada Almanlara karşı en ön safta savaşan yine de onlar olmuşlardır. İştip yakınlarında Almanlara karşı ilk direnişte genç yaşta şehit olan Reşat Cafer, bu kitaba konu olan Fahri Ali’nin hanımının dayısıdır. Fahri Ali’nin; kendisiyle yapılan bir mülakatta verdiği cevapta “Gerçek işte odur: Biz bu topraklarda varız, var olmaya da devam edeceğiz” deyişi boşuna değildir.

        Makedonya’da Türk kültürüne, Türk düşüncesine, ses bayrağımız Türkçeye, Türk edebiyatına ve insanlığa eserleriyle ve çalışmalarıyla hizmet etmiş ve hizmet etmeye de devam eden edebî şahsiyetlerden biri de Fahri Ali’dir.

        Makedonya Türk edebiyatının üçüncü kuşak şairlerinden birisi olan Fahri Ali, 1948 yılında Üsküp’te doğdu. İlkokulu Tefeyyüz ilkokulunda okudu. Üsküp Nikolo Karev Öğretmen Okulu’ndan mezun olduktan sonra Pedagoji Akademisinde Matematik-Fizik bölümünde okudu.

        “Yeni Yol” Derneğinde “Nazım Hikmet” ve “Yahya Kemal Beyatlı” edebiyat kollarının, “Orhan Veli Kanık Yazın ve Oyun Topluluğu”nun kurucularından biridir. 1971 yılında “Birlik” gazetesinde çalışmaya başladı. Uzun yıllar “Sevinç” ve “Tomurcuk” çocuk dergilerinin sorumlu yazarı görevinde bulundu. 1995 yılından itibaren de kapanana kadar “Sesler” dergisi ve “Birlik” kitap yayın etkinliği sorumlusu olarak görev yaptı. “Birlik” gazetesi kapanınca; Makedonya’da Makedonya Türklerinin çıkardığı ilk Türkçe gazete olan “Yeni Balkan”da köşe yazarlığı yapmaktadır.

        Çeviri kitapları da bulunan Fahri Ali’nin eserleri antolojilerde ve ders kitaplarında da yer aldı. 1993’de Kazakistan’da düzenlenen “Türkçenin Uluslararası Şiir Şöleni”nde “Kasım Amanjolov Şiir Ödülü”nü kazandı.

        Fahri Ali, Şükrü Ramo, Necati Zekeriya, Fahri Kaya ve İlhami Emin ile birlikte, Makedonya’da liselerde okutulmakta olan Türk Dili ve Edebiyatı ders kitaplarına girmeyi hak etmiş beş yerli yazar ve şairden birisidir. Tito Yugoslavyasından sonra Makedonya’da 2000’li yılların başında eğitim öğretim müfredatlarında değişiklik yapılmıştır. Bu süreçte liselerde okutulan Türk Dili ve Edebiyatı dersi müfredatında değişiklik yapılırken Fahri Ali de lise dördüncü sınıflarda okutulması düşünülen Makedonya Türk Edebiyatı başlığı altında kendine yer bulmuştur. Bu önemli bir ayrıcalıktır.

        Bu müfredatın yayımlanmasından ve uygulamaya konmasından sonraki süreçte sadece ders kitaplarının hazırlanıp yayımlanmasıyla yetinilmemeliydi. Bu müfredata uygun olarak lektür kitaplarının da ders kitaplarına paralel olarak hazırlanıp öğretmen ve öğrencilerimizin istifadesine sunulması gerekirdi. Mesela öncelikle ders kitabına alınmış olan bu beş şahsiyetin her birisi için birer monografi çalışması yapılmalıydı. Biz, Yrd. Doç. Dr. Zeki Gürel’le birlikte “Fahri Kaya Hayatı Sanatı ve Eserleri” adlı bir kitap hazırladık ve Yeni Balkan Yayınları da hizmeti kâim olsun Fahri Kaya’nın 85. yılında ona saygı olarak bizim bu çalışmamızı yayımladı. 2016 yılı da İlhami Emin’in 85. yılıdır. Biz, Yrd. Doç. Dr. Zeki Gürel’le onunla ilgili de bir kitap hazırladık. Nasip olursa o kitabı da İlhami Emin’in 85. yılına saygı nişanı olarak Yeni Balkan Yayınevi basacak. Necati Zekeriya ile ilgili kitabımız da Yeni Balkan Yayınevi tarafından 2015’de basıldı. Fahri Ali’nin 50. sanat yılı dolayısıyla da böyle bir kitabın hazırlanmış olması çok ama çok önemlidir. Geriye bir Şükrü Ramo kalıyor, onunla ilgili de böyle bir monografi hazırlanarak mutlaka yayımlanmalı ve ders kitabındaki bu beşli için hazırlanan set, öğretmen ve öğrencilerimizin istifadesine sunulmalıdır. Bu demek değil ki, Makedonya başta olmak üzere Balkanlarda Türkçe yazan öteki şair ve yazarlar için kitap hazırlanıp yayımlanmayacak. Balkanlarda yetişmiş ve yaşamış Divan Edebiyatı ve tasavvuf edebiyatı şairlerimizden başlayarak Şeyh Sadettin, Fettah Rauf, Yahya Kemal Beyatlı, Hüseyin Süleyman, Mustafa Karahasan, Süreyya Yusuf, Lütfi Seyfullah, Recep Bugariç, Esat Bayram, Naim Şaban, Nusret Dişo Ülkü, Nimetullah Hafız, Enver Baki, Hasan Mercan, Güler Selim, Sabahattin Sezair, Avni Engüllü, Arif Bozacı, Secaattin Koka, Ahmet S. İğciler, Mustafa Yaşar, Bayram İbrahim, Avni Abdullah, Fahri Mermer, Altay Suroy, Alaattin Tahir, Burhan Sait, Yusuf Edip, İskender Muzbek, İrfan Belür, Ağim Fıfat Yeşeren, Suat Engüllü, Sabit Yusuf, Melahat Engüllü, Türkçem dergisini de çıkaran Zeynel Beksaç ve diğerleri için de bu türden monografiler hazırlanmalı ve bu kitaplar raflardaki yerlerini almalıdır. Kitapsız bir eğitime gönlümüz razı olmaz herhâlde…

        Bugüne kadar Fahri Ali ile ilgili olarak Makedonya’da dergi ve gazetelerde çıkan yazılardan başka Türkiye’de de Yrd. Doç. Dr. Abdülkadir Hayber tarafından yazılmış bir yazı yayımlanmıştır. Uluslararası Çalıklı Hıdırellez Şenlikleri kapsamında düzenlenen bilimsel toplantılardan birinde de (2003) “Bir Portre” başlığı altında Fahri Ali ile ilgili bir tanıtım gerçekleştirilmiştir.

        Fahri Ali ile ilgili olarak “Aziz Kiril ve Metodiy Üniversitesi” “Blaje Koneski Filoloji Fakültesi” Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü”nde yapılmış, ama hâlen yayımlanmamış iki de tez bulunmaktadır. Bunlardan biri mezuniyet tezidir: Semih Şerif, “Fahri Ali’nin Hayatı ve Edebi Kişiliği” (Üsküp 2013), diğeri de yüksek lisans tezidir: Ergin Baki, “Fahri Ali’nin Şiirlerinin Tematik İncelenmesi”, (Üsküp 2015).

        Makedonya’daki üniversitelerin Türkoloji bölümlerinde yüksek lisans ve doktora öğrencilerinin yerli edebiyat üzerindeki çalışmalara yönlendirilmelerini takdirle karşılıyoruz. Bu çalışmaları başlatırken bölüm başkanlarımızın kendi aralarında mutlaka istişare yapmalarının önemi ortadadır. Türkiye’ye yüksek lisans ve doktora yapmak için giden gençlerimizin ana bilim dalları ile tez konuları da mutlaka dikkate alınmalı, onların gittikleri üniversitelerle de diyalog kanalları açık tutulmalıdır. Bir de yetişmiş kadro ihtiyacı ve ilerisi düşünülerek yönlendirme yapılmasında çok büyük faydalar olduğu kanaatindeyim.

        Fahri Ali ile ilgili olarak kitap olarak hazırlanıp da yayımlanan ilk eser şu an okumaya başladığınız çalışmadır. M-r. Ergin Baki ve Yrd. Doç. Dr. Zeki Gürel tarafından hazırlanan bu çalışma “Giriş”ten sonra dört bölümden oluşmaktadır.

        “Makedonya Çağdaş Türk Edebiyatına Genel Bir Bakış” başlıklı girişte, II. Dünya Savaşı’ndan sonra kurulan Yugoslavya’da Makedonya Türklerinin Türkçe yarattığı edebiyatın genel bir tarihçesi verilmiş ve bu süreçte Fahri Ali’nin yerine işaret edilmiştir.

        “Fahri Ali Hayatı Sanatı Eserleri” başlığını taşıyan birinci bölümde ise dört alt başlık altında Fahri Ali’nin resmî ve hususi hayatı anlatıldıktan sonra eserlerinin tam bir listesi yayın tarihlerine göre sıralanarak verilmiştir. Yine bu bölümde Fahri Ali’nin aldığı ödüllere de değinilmiştir. Bu bölümde “Makedonya Türk Edebiyatında Bir Kilometre Taşı Fahri Ali” alt başlığı altında Fahri Ali’nin eserleri ve yaratıcılığı üzerine etraflı bir değerlendirme yer almaktadır.

        “Fahri Ali’nin Şiir Dünyası” başlığını taşıyan ikinci bölümde ise Fahri Ali’nin kitaplarında ve dergi ve gazetelerde yayımlanan şiirlerinin tamamı üzerinde yoğunlaşılmış, şairin şiirleri ağırlıklı olarak tematik bakımdan bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur.

        Fahri Ali’nin Makedonya’nın başkenti Üsküp’te yayımlanan “Köprü” kültür sanat edebiyat dergisinde bir tefrika olarak yayımladığı şiirle ilgili görüşleri, bu bölümde ele alınmış ve söz konusu bölüm için bir yerde hareket noktası olarak değerlendirilmiştir. Fahri Ali, bu yazılarında tabiri caizse bir “poetika” denemesi kaleme almıştır dense yeridir.

        Şiirlerin, vezin, kafiye, kelime ve motif zenginliği, dil ve üslup özelliklerine değinilen kısımdan sonra şairin şiirlerinin tematik bakımdan değerlendirilmesine geçilmiştir. Çalışmanın en geniş kısmını oluşturan bu başlık altında şairin öncelikle “Hayat ve Zaman” bir de “Sevgi” temalı şiirleri etrafında yoğunlaşılmıştır. Fahri Ali’nin şiirlerinin Makedonyalı diğer Türk şairleri ile Türkiyeli şairlerin şiirleriyle karşılaştırmalı olarak incelenmesi ise dikkate değer. Burada; önce Fahri Ali ve Nusret Dişo Ülkü’nün Şiirlerindeki “Tito Sevgisi”nin tematik bakımdan karşılaştırılması yapılmıştır. “Tito” konusu Yugoslavya’da edebiyatçılar ve sanatçılar için bir dönem öncelikli konular arasında idi. Tito için yazdıkları şiirleri müstakil kitaplar hâlinde yayımlayan şairler olduğu gibi “Tito” ve onun gerçekleştirdiği devrimlerle ilgili olarak yayımlanan şiirlerden oluşan antolojilerin de kitap hâlinde bir zamanlar raflarda yer aldığını burada belirtmemizde fayda var sanırım.

        Ardından da Fahri Ali’nin ve Necip Fazıl Kısakürek’in şiirlerindeki “yalnızlık” konusunun tematik bakımdan karşılaştırılmasını Fahri Ali ve Sabit Yusuf’un şiirlerindeki “Çocuk ve Yılbaşı” konularının tematik bakımdan karşılaştırılması izliyor. Fahri Ali ve Yahya Kemal Beyatlı’nın şiirlerindeki “Üsküp” imgesinin tematik bakımından karşılaştırılması ise ilginç. Üsküp Belediye Başkanı’nın oğlu olan Yahya Kemal Beyatlı’nın 18 yaşında Türkiye’ye gitmesinin ardından 1930’lu yılların başında Üsküp’ü ziyaretinin ardından yazdığı “Kaybolan Şehir” başlıklı şiirine cevap niteliğindeki Fahri Ali’nin “Kaybolmayan Şehir” başlıklı şiirinin mukayesesi önemli olsa gerek. Yeri gelmişken belirtmekte fayda gördüğüm bir husus da Türk dünyası edebiyatlarının kendi içinde mukayeseli edebiyat dairesinde çalışılması ve benzerliklerin vurgulanmasıdır. Hatta üniversitelerimizde Türkoloji bölümlerinde “Mukayeseli Edebiyat” adıyla bir dersin mutlaka açılması ve bu dersin müfredatı içinde Türk dünyası edebiyatlarının mukayesesine de yer verilmesi gerekir, diye düşünüyorum.

        Üçüncü bölüm “Fahri Ali’nin Eserlerinden Seçmeler”den oluşuyor. Bu bölümde önce Fahri Ali’nin şiir kitaplarından yayın tarihine göre şiir seçkisine yer verilmiş. Şiir seçkisinin son kısmında yer alan şiirler ise Fahri Ali’nin henüz kitap olarak yayınlanmamış bir çalışmasından alınmıştır. Bunu özellikle belirtmekte fayda var. Çünkü şairin şiirde geldiği ve durduğu yeri tahlil açısından bu bilgi önemlidir diye düşünüyorum. Ardından da “Gazete Yazıları”, “Bildiriler” ve “Mülakatlar”dan seçmeler yer alıyor. Mülakatlar birinci elden kaynak olma özelliği taşıdığından edebiyat tarihi ve eleştiri için önemlidir diye düşünüyorum. Fahri Ali ile yapılan bu mülakat da önemli. Zira Fahri Ali, şair, yazar, eleştirmen, çevirmen olmanın yanı sıra yayıncı tarafı da olan bir kültür sanat adamı. Onun bir de kültür sanat amaçlı sivil toplum örgütlerinde görev almışlığı var ki, özellikle Makedonya Türk edebiyatı ve Makedonya Türk tiyatrosu için, yeni kuşakların yetiştirilmesi sürecinde bu çalışmaları oldukça önemli. Kitaba alınan mülakatında Fahri Ali, soruları içtenlikle cevaplandırırken bu hususlarda da edebiyat tarihçilerimize, kültür tarihçilerimize ilk ağızdan pek çok malzeme sunmaktadır. Fahri Ali’yle yapılan bu mülakatın 2003 yılında Kril Metodiy Üniversitesi Blaje Koneski Filoloji Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü öğrencilerinden Abdul Muttalip tarafından Zeki Gürel’in gözetiminde yapıldığını da belirtmekte fayda var sanırım.

        “Fahri Ali için Ne Dediler” başlıklı dördüncü bölümde ise Fahri Ali ile ilgili olarak sırasıyla Hamdi Hasan, Mustafa Karahasan, Fadıl Nebi, Nusret Dişo Ülkü, Leyla Selman, Hüseyin Özbay, Abdulkadir Hayber, Fahri Kaya, Mürteza Sulooca, Ethem Baymak’ın yayın organlarında yer alan görüşleri bulunuyor. Bu bölümdeki yazılar, şairin portresini, sanatçı kişiliğini daha iyi tahlil etmemize yardımcı olacak nitelikte yazılardan oluşuyor.

        Fahri Ali’nin kitaplarının kapaklarının ve onunla ilgili fotoğraf karelerinin yer aldığı bölüm de eseri hem görsellik açısından zenginleştiriyor hem de şairin sosyal ve edebî muhiti ile ilgili bilgiler sunduğu için değerli…

        Kaynakça’da bu çalışma yapılırken faydalanılan eserlerin künyelerine yer verilmekle kalınmamış, Fahri Ali’nin gazete ve dergilerdeki yayınlarının künyeleri de belirtilmiş. Bu yapılırken Fahri Ali bibliyografyası tam olarak çıkartılmamış, bu da dikkatlerden kaçırılmamalı. Ancak kitabın yeni baskılarında “Fahri Ali Bibliyografyası” başlığı altında hem Fahri Ali’nin bütün yazdıkları tek tek tespit edilmeli hem de Fahri Ali’den bahseden eser ve yazıların künyelerinin tamamı verilmeli diye düşünüyoruz. Aslında bu bibliyografya çalışmalarının şair ve yazarlarımız hayatta iken mutlaka yapılmasında fayda vardır, çünkü bazı bilgilere ulaşma kolaylığı kadar bazı bilgileri atlamama açısından da bu zamanlamaya dikkat edilmeli, bu şans mutlaka değerlendirilmelidir.

        Bu çalışmayı yapanlar kitaba “Mangal Fahri Ali Hayatı Sanatı Eserleri” adını vermişler. “Mangal”, sadece Fahri Ali’nin yayımlanan ilk kitabının adı olarak düşünülmemeli, “mangal” kelimesi bütün çağrışımlarıyla birlikte düşünüldüğünde ad seçiminin ne kadar isabetli olduğu anlaşılacaktır diye düşünüyorum.

        Bu çalışmanın Fahri Ali’nin sanatının 50. yılına denk gelmesi ne güzel bir tevafuktur. Ses bayrağımız Türkçemizi Balkanlarda dalgalandıran Fahri Ali’ye elinde kalemiyle bereketli, sağlıklı ve hayırlı bir ömür diliyor, bugüne kadar bizlere sunduğu eserler için kendisine alenen teşekkür ediyoruz. 50. sanat yılını da kutluyoruz…

        Fahri Ali ile ilgili tez çalışmalarını yöneten hocalarımıza teşekkür ediyorum. Fahri Ali ile ilgili bu ilk kitabı hazırlayan M-r. Ergin Baki’ye ve Yrd. Doç. Dr. Zeki Gürel’e de emekleri için hem teşekkür ediyor hem de bu eserleri için onları da kutluyoruz.

        Makedonya Türklerinin sesi “Yeni Balkan” gazetesi, Makedonya’da çocukların Türkçe sevinci “Bahçe” çocuk dergisini süreli yayın olarak çıkartmanın yanı sıra “Yeni Balkan Yayınları” adıyla kitap yayın etkinliğini de yürüten Murtaza Sulooca-Hacer Sulooca ikilisine ve ekibine de bizleri bu kitaplarla buluşturdukları için ne kadar teşekkür etsek azdır diye düşünüyorum. Allah (C.C.) emeklerini zayi etmesin…

        Balkanlarda Türkçe yazmak zor… Bu zoru başararak bizlere emek mahsulü sayısız eserler sunan Fahri Ali ile ilgili olarak ortaya konan bu eserin bundan sonra yapılacak yeni çalışmalara vesile olması, Balkanlarda ses bayrağımız Türkçemizin ilelebet dalgalanması temennisiyle ve saygılarımla, sevgilerimle sizleri okumaya ve tefekkür etmeye davet ediyorum…

        NOT: Bu yazıyı yayına verdikten sonra Fahri Ali’nin 23 Ağustos 2016 Salı günü vefat ettiği haberini aldık. Kendisine Allah’tan rahmet, kederli ailesine ve başta Makedonya Türkleri olmak üzere bütün Türk dünyasına baş sağlığı diliyoruz.